Pariwisata jeung Komunitas Adat (Sunda) (Ngengklokan seratan GK # 4) Sabenerna mah heurin ku letah ngembrakkeun naon nu rek ditepikeun ieu teh. Komo siga judul di luhur mah: Pariwisata jeung Komunitas Adat. Gampang disalahhartikeunnana. Lain bae dianggap nyanyahoanan. Tapi, bisa-bisa, kuring dituding rek ngaduitkeun kabudayaan. Ongkoh, baheula, kuring kungsi nyieun surat keur Kang Oman jeung Kang Ira nu enas-enasna sarua jeung naon nu rek dikacaprukeun ayeuna. Malah, asana leuwih lengkep jeung leuwih hirup bubuhan dijieun mangsa haneut keneh pagilinggisik jeung sawatara komunitas adat. Ngan leungit. Teuing kamana. Bubuhan ngacapruk teh teu sirikna total jeung daria. Nepi ka neundeunna ge sarua ngacaprukna. Sakainget. Tapi bae, nya, nyanyahoanan atawa nyiwitan batur ge? Sugan bae aya mangpaatna. Paling heunteu keur nyalurkeun watek ngacapruk kuring. Ditahan-tahan ge bisi jadi bisul, ceuk si Jay mah. Leuheung mun mata bisulna teh sarupaning berlian atawa jamrut? Kumaha mun ukur batu koral? Bari ukur sagede mata peda? Dipake maledog reungit ge can karuhan bisa. Sabenerna mah heunteu pas istilah komunitas adat teh. Lain pedah euweuh. Tapi, nya heunteu pas we. Paling heunteu masih keneh loba nu kudu dipernahkeun atawa dijelaskan naon jeung kumahana nu ngaranna komunitas adat teh. Naha, misalna, (sawatara) urang Cisalak, Kadugede, Cibarusah, nu geus ngababakan di dinya ti jaman Pajajaran keneh, bari kahirupannana teu undak-undak, bisa disebut komunitas adat? Pon kitu deui sawatara kampung di Manonjaya -- nu kahirupan paekonomiannana teu jauh ti kaayaan karuhunna mangsa Wretikandayun masih jumeneng? Matak, sakapeung, nu disarebat komunitas adat ge sok narampik istilah eta teh. Da kasawang matak piributeunnana. Kunaon atuh kuring bet make eta istilah? Eh, apan konsisten jeung ngamasarakatkeun pangacaprukan jeung ngacaprukeun masarakat. Sugan bae aya kasaimbangan jeung kasadaran anyar. Jeung nu ku kuring dimaksud komunitas adat di dieu taya lian masarakat atawa komunitas nu masih ngalakonan titinggal karuhun (aranjeunna). Naha nu mangrupa papagon, ajaran, atawa prak-prakkan sawatara (malah sakabeh) kagiatan dina kahirupannana. Intina mah nu masih ngalarapkeun tatali karuhun kalawan pengkuh. Demi nu kaharti ku kuring, papagon atawa adat titinggal karuhun nu nyampak di sawatara komunitas adat teh teu pira. Ukur nyangkut tilu perkara: Hal-hal (adat atawa papagon) nu pakait jeung sasama manusa, hal-hal nu pakait jeung alam di luar manusa (umumna alam nu mangrupa fisik, tutuwuhan hususna), jeung papagon nu pakait jeung Pangeran atawa nu dianggap Pangeran atawa hal-hal nu goib nu aya tapi teu kadeuleu, malah teu karasa ku indra lianna. Leuwih nyangkaruk dina hate, manan kaharti ku akal. Keur kuring, naon nu nyangkaruk dina papagon-papagon eta teh nyekrup jeung udagan modernitas atawa kamodernan. Tangtu bae di luar teknologi dina harti high tech sakumaha nu gumelar di Kulon, nu keur sabagean (paling heunteu ku John Lennon sabatur-batur) malah dianggap runtah nu ngotoran kahirupan. Oge, keur kuring pribadi: Di luar nu pakait jeung alam goib tadi -- utamana jeung Pangeran, jeung Gusti. Contona, papagon nu nyampak dina upacara Ngalaksa, Rancakalong, Sumedang. Ti mimiti badami, meuseul, nepi ka nginebkeun kabeh miboga atikan nu luhung. Nu, kurang leuwih, mun diringkes: Dina raraga nangtungkeun kakuringan kuring nu kakurungan kurung teh, urang kudu hade ka sasama manusa, utamana ka indung bapa, oge ka tutuwuhan dina hal ieu, nu utama, pare, salaku sumber kahirupan (kadaharan) poko. Enya. Mun dilenyepan, kumaha eta upacara adat miharep sikep nu khidmat (kuring keur teu manggih kocap Basa Sunda nu pas keur ieu sikep jeung prak-parakan) ka pare -- lain bae ka Pangeran, sasama, atawa indung bapa. Nepi ka, sakedapan, eta prak-prakan teh siga nu musyrik: Ngadon migusti ka eta tutuwuhan. Salah saurang inohong di dinya, mangsa ngaguar mustika nu aya di tukangeun prak-prakan Ngalaksa, dugi ka nganggukguk. Nangis. Ku nyerepna eta atikan. Paling heunteu dina perkara kumaha ngawulaan pare. Mangsa dibuat ge anjeunna mah, cenah, cadu ngangge arit. Sok dietem bae. Komo bari jeung nincakan atawa ngagebot-gebot pare mah, siga umumna kiwari mangsa pare dipisahkeun tina rundayannana. Nyieun beasna ge tara digiling, tara diheler. Tapi ditutu dina lisung. Atuh prak-prakkan nyawah, ti mimiti milih bibit, nginebkeun, macul, ngarambet, jste -- cenah deui bae -- teu leupas tina prak-prakan jeung ugeran nu aya dina Ngalaksa. Katingalina mah enya eta kasauran sepuh teh. Da, lian ti pare nu masih digeugeusan di leuitna -- nu kiwari geus arang katempo, boh leuitna boh pare nu digeugeusna -- di juru sawahna ge, anjeunna mah masih keneh masang sanggar. Paragi nyayagikeun tuangeun ka... Ibu Sri! Keur kuring, sakali deui, sikep khidmat kana pare siga kitu teh alus. Nu beh dituna, mun dilegaan, jadi sikep nu khidmat ka alam. Hartina, dina basa kiwari, totemisme siga kitu teh taya lian ti sikep jeung prak-prakan ngajaga kalestarian alam jeung lingkungan. Nya di dieu, kunaon kuring nyebut nilai-nilai atawa budaya tradisi teh satemenna ciples atawa sarua jeung udagan kamodernan. Urangna bae nu sok salah harti: Nyapirakeun tradisi, bari salah ngalarapkeun kamodernan. Contona paribasa ngadek sacekna, .... Keur kuring, ieu babasan teh lain bae miboga harti efisien ( jeung efektif). Tapi, oge fungsional. Urang meuli barang (konsumsi) teh saperluna bae. Teu perlu kaleuleuwihi, nepi ka ti kelebuh kana istilah konsumtif. (Kukituna kaharti, mun aktivis lingkungan nu pangheulana nenjo potensi budaya lokal atawa local genius keur ngalawan konsumtivisme dina harti nu jembar teh). Hartina, mun ajen-inajen eta terus diropea kalayan motekar, teu mustahil ngahasilkeun teknologi tatanen, dalah nu high tech pisan, nu luyu jeung prinsip kalestarian alam eta. Ngan, nyakitu, nu ku kuring katingali: Eta atikan teh ngan eureun nepi ka seremoni. Ukur nyampak dina Ngalaksa. Di luar eta mah ... bororaah! Kuring wani nyebut kitu teh nya ningali kaayaan fisik eta lembur bae. Lain pedah bae leuweung atawa sawahna geus jadi kebon boled (hui Cilembu). Tapi, pilemburan nu dipanta-panta dina tonggong pasir teh, nu satemenna bisa leuwih endah, mun peuting ti kajauhan meh siga Hong Kong, lampu pating karetip; karah diruksak ku pipa paralon!. Mani raranteng, paheula-heula nyedot cai keur imahna sewang-sewangan. Karuhan bungkus supermi jeung botol aqua mah. Nyangsaya nepi ka kamalir nu aya di tengah sawah. Tangtu, lain kuring teu panuju make plastik, ulah make paralon. Tapi, ku naon teu diatur sangkan eta paralon teh teu raranteng nepi ka nyolokan panon siga kitu? Malah, beh dituna mah, kasus paralon ieu (oge kasus lianna nu teu kudu ditepikeun di dieu) nembongkeun cambalna kudu hade ka sasama nu aya dina Ngalaksa tea. Enya, da lamun guyub mah, papada hade ka sasama tea, teu kudu tiap umpi boga bak, boga kamar mandi. Cukup sa-RT hiji siga saencanna. Di mana rek siga kiwari ge, tiap imah boga kamar mandi sorangan, khidmat ka alamna kudu dijaga. Lain dina harti mengpar tina papagon ulah ngabohakan bumi. Tapi, nya diatur bae sangkan eta paralon teh nambah asri eta lembur. Naha dipendem dina jero taneuh, atawa : Tina sumber cai teh cukup aya dua atawa tilu pipa gede nu ditarik ka dua atawa tilu bak panampungan. Nya, tina bak panampungan eta tiap umpi masang pipana teh. Kitu ge, bari tetep kudu hade ka alam dina harti lian: Tong nepi ka ngotoran panon. Di dieu, ku naon kuring nyebut pariwisata hiji industri nu paripurna. Lain ukur aya kasenian jeung upacara adatna. Tapi, oge kumaha eta adat nerap dina kahirupan sapopoe masarakatna. Ku cara kitu, urang kota -- atawa urang mana bae bisa ngarasakeun re-kreasi nu satemenna. Bisa ngarasakeun hiji kahirupan, hiji kaayaan, hiji suasana (fisik jeung mentalna), nu nyambuang tina hate jeung kasadaran. Lain ukur seremoni atawa pintonan. Kituna teh daratangna ge teu kudu keur Ngalaksa bae. Iraha bae ge bisa. Da, ngalaksa teh satemenna dilakukeun dina tiap rengkak kahirupan sapopoe. Dalah, euweuh nu datang, euweuh turis ge, teu jadi masalah. Da adat teh geus bisa ngaraharjakeun masarakatna. Ceuk tadi ge: pariwisata mah nilai tambah mun lain optimalisasi ge. Salemba, 17 Februari 2007
Maman Gantra Jalan Salemba Tengah 51, Jakarta 10440. 0812-940-5441 --------------------------------- Don't pick lemons. See all the new 2007 cars at Yahoo! Autos.

