.
Ayat-ayat Cinta : Jihad Hanung jeung Kang Abik?
10 atawa 11 taun ka tukang, dina hiji mikrolet, kuring manggih sacewir
kertas. Sigana mah tina koran atawa tabloid. Teuing koran naon atawa tabloid
naon, ngan, ningali tipografina, lain koran atawa tabloid nu populer.
Pangangguran, bari ngabangbrangkeun mobil nu ngarayap ti Mayestik ka Velbaak,
eta sesewiran koran urut bungkus teh dibaca. Judulna, oge bagean awal eta
tulisan geus euweuh, kari bagean tengah jeung tungtungna. Tetela eusina hiji
tulisan ngeunaan kaayaan dunya film urang harita. Cop pisan jeung lelembutan
kuring: Indonesia lain bae mikabutuh film-film kawas nu dijieun Garin, film
seni tea, tapi oge film-film ala Hollywood. Gambarna aralus, jalan caritana
gampang kaharti ku balarea bari, tangtuna, teu kampungan atawa teu
nyapirakeun kapinteran nu lalajo.
Kiwari, pipikiran nu nulis, nu tina captionna kanyahoan mahasiswa ASTI,
Bandung, kalaksanakeun: Urang bisa lalajo Berbagi Suami, Arisan, atawa
sarupaning film ngeunaan ririwa; lian ti manggihan film-film festival nu
dijieun ku Garin jeung sawatara mahasiswa IKJ lianna.
Conto lian film nu dipiharep teh nya Ayat-ayat Cinta (AAC), film nu kiwari
keur diputer di sawatara bioskop. Demi AAC, siga nu geus jadi kanyaho urang
sarerea, dijieun tina novel nu kaasup best seller. Teuing geus sabaraha puluh
kali ieu novel dicitakna. Awahing ku laku. Atuh, teu aneh, mun filmna ge sarua:
Loba nu ngalalajoanan. Nepi ka tadi peuting (Saptu, 15 Maret 2008), di bioskop
Megaria, Jakarta, ieu film geus tilu minggu diputer. Kituna teh bari teu weleh
metet. Kuring sakulawarga nepi ka tilu kali datang ka eta bioskop pikeun bisa
lalajo eta film. Tadi peuting ge bisa asup, bari meunang tempat diuk
pangtukangna, bubuhan bae si cikal motekar: Meuli karcis ti kamarina.
Demi AAC, kuring sorangan can maca novelna. Baheula, waktu meuli, karak
dibukaan, kaburu diinjeum ku adi beuteung bari teu dipulangkeun. Tapi, keur
kuring aya untungna: Bisa museur kana naon nu nyampak dina film, teu
dibebegigan ku kaweruh tina bacaan. Pon kitu deui, alhamdulillah, kritik-kritik
ngeunaan eta novel, nu mayakpak saprak terbit, kaasup kritik ti kalangan
fundamentalis atawa salafy, teu mangaruhan kuring pikeun ngalenyepan ieu
film.
Sanajan, kasawang ku kuring, eta buku satemenna bisa ngaberendel jadi opat
atawa tujuh film. Lain bae luyu jeung potensi pasoalan tokoh-tokoh nu aya dina
eta carita -- Fachri, Aisha, Maria, Noura, jeung Nurul tapi ku
pasoalan-pasoalan nu pating pecenghul di dinya: Kahirupan mahasiswa urang di
Mesir, korupna hukum di nagara eta (atawa nagara muslim umumna?), poligami,
posisi awewe di masarakat Mesir (atawa posisi awewe nurutkeun Islam?), hijab,
ruwetna hubungan alatan struktur sosial feodal santri-kiai, panasna hate
awewe alatan papacangan atawa kikindeuwan (kecengan?) kawin jeung awewe sejen,
panghasilan atawa kamampuan ekonomi salaki nu leuwih leutik manan pamajikan,
jste.
Bisa jadi, pikeun jalma nu wanoh pisan kana suasana jeung kondisi Mesir,
hususna kaayaan Kairo, loba hal nu teu kaudag. Tapi, Hanung geus tohtohan
pikeun ngahadirkeun suasa eta kota. Pan, cenah, alatan teu bisa shooting di
Mesir, manehna kapaksa shooting di India sagala? Malah, shooting di Semarang
ge, cenah deui bae, nepi ka nginjeum onta sagala ti Kebon Binatang?
Sacara umum, Hanung -- jeung tangtu bae Kang Abik -- bisa ngahijikeun
pasoalan-pasoalan di luhur tadi dina wangun carita nu endah tur karasa wajar.
Lain ukur tempelan. Kituna teh bari museurkeun maneh kana kaluhungan rasa asih,
nu bisa disebut mataholang ieu carita: Aisha, awewe geulis jeung beunghar,
nitah kawin deui ka salakina. Bari, kaluhungan eta teu apung-apungan teuing di
langit. Tetep nincak dina logika atawa nafsu nu nyampak dina diri manusa. Aisha
nitah kawin deui teh lain pedah (ukur) nurutkeun Sunah Kanjeng Nabi atawa
ngajalankeun parentah agama. Tapi, sangkan Maria bisa cageur. Sabab, nya
kasaksian Maria, sakumaha kabuktian, nu bisa mukakeun konci pikeun bebasna
Fachri tina sagala dakwaan. Dina omongan manehna: Sangkan anak urang teu
kaleungitan bapa.
Beh dituna, Hanung jeung Kang Abik geus bisa nyodorkeun hiji drama nu
unsur-unsurna kawilang pepek: Perkara kaasih nu diadukkeun jeung pasoalan
sosial, hukum, politik, ekonomi, jeung budaya. Malah, nu pangpengtingna:
Nilai-nilai ideal nu nyampak dina agama. Nepi ka loba ibu-ibu, oge bapa-bapa,
nu gogodeg: Na, bener aya jalma-jalma kawas Fachri teh? Oge awewe siga Aisha,
nu hideng nitah kawin deui ka salakina?
Enya. Film ieu teh ideal pisan: Hiji santri kasep, soleh, diparebutkeun ku
sawatara awewe ti sawatara bangsa, agama, jeung kelas sosial. Diembohan ku
awewe geulis, beunghar, jeung sarua solehna. Bari settingna hiji tempat nu
eksotis: Mesir. Atuh, teu munasabah mun ieu film nyumponan kahanaang sawatara
kaum muslim kana film-film sarupaning kieu. Hiji film nu lain ukur
ngaeksploitir kahirupan nu lubak-libuk, nu ngalakonannana gareulis jeung
karasep, tapi oge miboga nilai-nilai kaagamaan nu jelas. Bari teu ti kosewad
jadi film dawah nu verbal kawas film-film Rhoma Irama, komo siga serial
Catetan si Boy baheula nu ngagambarkeun prilaku kaagamaan masarakat urban nu
mere citra ngagampangkeun agama. Kelas menengah muslim digambarkeun kalawan
wajar dina ieu film. Sakumaha almarhum Arifin C.Noer, sanajan ukur sajorelat,
nembongkeun hal sarupa dina film Taksi.
Kituna teh, Hanung jeung Kang Abik pinter dina mungkas kontroversi: Sanajan
menerkeun ayana poligami, maranehna nyingkahan kangewa kaum ibu ku mondokkeun
umur Maria. Bari, keur kuring, adegan maotna Maria ieu karasa endah pisan.
Malah, satemenna, nya adegan ieu nu paling endah tina kumna adegan nu nyampak
dina ieu film. Nepi ka kuring ngeclakkeun cimata. Lain ku sinematografina.
Tapi, ku drama nu nyampak di dinya. Enya. Pan, mun lain mangsa perang, gawe,
diajar atawa ngajar, naon deui nu leuwih endah manan maot mangsa solat?
Anapon kitu, sanajan nedunan standar pikeun disebut film nu alus, tangtu bae
AAC aya kakurangannana. Paling heunteu keur kritikus mikung kawas kuring. Salah
sahijina, nu pangkarasana: Hanung, atawa Kang Abik?, sumanget teuing dina
ngabela Islam. Tayohna, kajadian WTC, oge kajadian lianna, ngabebegigan Kang
Abik jeung Hanung sangkan meresihan citra Islam tina watek heuras jeung
barangasan. Nepi ka maranehna ngarasa perlu ngasupkeun ayana tokoh wartawati
Amerika. Kaasup adegan dina beus kota jeung makalah Fachri ngeunaan posisi
awewe dina Islam sakumaha nu ditepikeun ka si wartawati tea.
Tangtu bae, ku nyodorkeun hal di luhur kuring lain rek nyebutkeun yen Islam
teu kudu dibela. Komo, bari nganggap euweuh film-film nu ngagogoreng (atawa
ngajejeleh pisan) ajaran atawa masarakat Islam mah. Oge alesan kuring lain
sakumaha kritik kaum salafy, yen si wartawati teu kaasup kafir dzimmy nu kudu
diaping -- alatan Mesir lain nagara Islam. Lain. Tapi, keur kuring, jihad
gaya Hanung atawa Kang Abik ieu ku cara nyelapkeun tokoh wartawati Amrik eta,
rada kaleuleuwihi. Persisna mah verbal teuing. Ngaran Aisha jeung Maria dina
eta carita geus mangrupa siloko nu maknana leleb pisan. Aisha, pan ngarujuk ka
Siti Aisyah r.a? Ummul mukminin nu pinter tur pertentang. Maria? Dibarungan ku
sarua ngagem Kristen Koptik, Kang Abik teu sagawayah make aran Maria mun lain
ngarujuk ka Maria Koptiyah (Maryam Qutbiyah), wanoja Mesir nu janten salah
sawios isteri Kanjeng Nabi SAW, nu sabada bobot ku Ibrahim jadi titincakan
pagetrengna para isteri Nabi salah sahiji fragmen nu
paling aheng dina siroh Kanjeng Nabi. Paling heunteu, ku ngaran-ngaran tadi
geus cukup negeskeun yen ieu film satemenna nyodorkeun pasoalan nu teu weleh
aktual: Poligami nurutkeun ajaran Islam.
Bener, kaharti, niat Hanung nyodorkeun atawa ngahadirkeun si wartawati eta
pikeun nguatkeun kasolehan Fachri. Tapi, asana, kalungguhan manehna dina
ngengklokan kalakuan Maria atawa Nurul jeung nu lianna geus leuwih ti cukup.
Lungguh timpuhna Fachri, kasolehan atawa kasantrian manehna, geus kahontal ku
akting Fedi Nuril. Karuhan karep manehna nyalametkeun Noura tina pangrangket
bapa pulungna mah. Bari, komo, pan kabuktian, nya budak awewe eta nu ahirna
ngagejeburkeun manehna ka pangberokan. Pola jalma bageur nu apes kitu, lain bae
drama nu nyampak dina kahirupan nyata, tapi salaku carita, dongeng, atawa film
karasa dramatis pisan. Ngahudangkeun simpati nu nyampak dina lelembutan tiap
manusa (nu waras). Hartina, drama tadi geus cukup pikeun ngagambarkeun
kasolehan Fachri.
Leuwih ti kitu, perkara si wartawati eta keur kuring karah nambah karasa
dadaglideugannana bagean mimiti ieu film. Enya. Kakurangan ieu film teh, bagian
mimitina rada dadaligdeugan. Hanung rada ngayayay dina ngawangun dramana. Bisa
jadi taki-taki keur ngawangun carita jeung logikana. Tapi, panoong kuring, film
ieu cukup dibuka ku dilema Fachri dina milih jodo bari ngagambarkeun sikep
Maria jeung Nurul. Satengahing kitu, pecenghul pasoalan Noura jeung saterusna.
Malah, hadena mah, Maria teh tong dipaehan. Tembongkeun operasionalisasi Sunah
Nabi teh dina kahirupan rumahtangga Fachri-Aisha-Maria. Ambeh kuring, oge
lalaki lian nu boga pianatan (baca: kahayang) sarua, leuwih teteg. Tong kadar
digambarkeun bingungna Fachri dina ngalayanan dua pamajikannana. Nepi ka
kapaksa, sare sorangan di rohang tamu. Hehehe...
Di luar kakurangan nu nyampak, siga ceuk tadi: Ieu film negeskeun gedena
lolongkrang pikeun film-film nu miboga wanda Islam kawas kieu. Karuhan nu
settingna di Timur Tengah mah, nu teu bisa leupas tina citra Islami. Pan,
salila ieu, sakalina ngalayap ka luar, film-film urang setting caritana pasti
Eropa atawa Amerika. Timur Tengah atawa Asia Tenggara, sigana, leuwih nyambung
jeung lelembutan mayoritas masarakat urang. Sanajan, saperti dipikinyaho ku
sarerea, ieu film masih dimodalan ku duit jalma kafir. Oge dibarungan ku wanda
fundamentalis sawatara masarakat muslim sorangan -- kaasup adina Hanung
pribadi nu, sakanyaho kuring, ngaharamkeun film jeung... McDonald sakumaha
subkultur sawatara pamuda muslim di Yogya jeung Solo.
Gang Tengah, 16 Maret 2008
Maman Gantra
Jalan Salemba Tengah 51,
Jakarta 10440.
0812-940-5441
---------------------------------
You rock. That's why Blockbuster's offering you one month of Blockbuster Total
Access, No Cost.
