Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα συνεχίζουμε τη διαδρομή μας στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Θα δούμε πώς μια αντιπαράθεση που γεννήθηκε μέσα στον ίδιο τον εβραϊκό κόσμο εξελίχθηκε, καθώς ο Χριστιανισμός αυτονομήθηκε και εξαπλώθηκε, σε χριστιανικό αντιιουδαϊσμό. Και θα εξετάσουμε πώς διαμορφώθηκαν τότε αντιλήψεις για τους Εβραίους που επρόκειτο να επιβιώσουν επί πολλούς αιώνες. Η εμφάνιση του Χριστιανισμού και οι ρίζες του χριστιανικού αντιιουδαϊσμού Για να κατανοήσουμε τη σχέση Χριστιανισμού και Ιουδαϊσμού πρέπει να ξεκινήσουμε από μια βασική ιστορική πραγματικότητα: ο Χριστιανισμός γεννήθηκε μέσα στον εβραϊκό κόσμο. Ο Ιησούς ήταν Εβραίος. Οι πρώτοι μαθητές του ήταν Εβραίοι. Τα κείμενα που οι Χριστιανοί ονομάζουν Παλαιά Διαθήκη αποτελούσαν τις ιερές γραφές του εβραϊκού λαού. Και οι πρώτες αντιπαραθέσεις γύρω από το πρόσωπο και τη διδασκαλία του Ιησού δεν ήταν αρχικά μια σύγκρουση μεταξύ δύο εντελώς διαφορετικών θρησκειών, αλλά διαφωνίες που εκτυλίσσονταν σε μεγάλο βαθμό μέσα στον ίδιο τον Ιουδαϊσμό. Στον 1ο αιώνα μ.Χ. ο εβραϊκός κόσμος δεν ήταν ενιαίος. Υπήρχαν διαφορετικές θρησκευτικές και πολιτικές τάσεις και διαφορετικές αντιλήψεις για τη σχέση με τη Ρώμη, την εφαρμογή του εβραϊκού νόμου και την προσδοκία του Μεσσία. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίστηκε το κίνημα των πρώτων οπαδών του Ιησού. Η μεγάλη αλλαγή ήρθε σταδιακά. Καθώς το χριστιανικό μήνυμα εξαπλωνόταν έξω από την Ιουδαία και γινόταν αποδεκτό από ολοένα περισσότερους μη Εβραίους, οι χριστιανικές κοινότητες άρχισαν να αποκτούν διαφορετική ταυτότητα. Η δράση του Αποστόλου Παύλου υπήρξε καθοριστική για την εξάπλωση του Χριστιανισμού στους εθνικούς. Σταδιακά η νέα πίστη έπαψε να αποτελεί ένα κίνημα αποτελούμενο κυρίως από Εβραίους και εξελίχθηκε σε μια θρησκεία με οικουμενικές αξιώσεις. Παράλληλα, η πλειονότητα των Εβραίων δεν αποδέχθηκε τον Ιησού ως Μεσσία. Από εκεί αρχίζει να δημιουργείται ένα θεολογικό πρόβλημα για τον αναπτυσσόμενο Χριστιανισμό. Εάν ο Ιησούς ήταν ο Μεσσίας που είχαν προαναγγείλει οι Γραφές, πώς μπορούσε να ερμηνευθεί το γεγονός ότι ο ίδιος ο λαός από την παράδοση του οποίου προερχόταν δεν τον αναγνώριζε ως τέτοιο; Μέσα από αυτή την αντιπαράθεση άρχισαν να διαμορφώνονται ορισμένες αντιλήψεις που θα αποδεικνύονταν εξαιρετικά ανθεκτικές. Μία από τις σημαντικότερες ήταν η αντίληψη ότι η Εκκλησία είχε πλέον πάρει τη θέση του Ισραήλ στην ιστορία της σωτηρίας και ότι η χριστιανική κοινότητα αποτελούσε τον νέο λαό του Θεού. Η συνέχιση του Ιουδαϊσμού μπορούσε επομένως να παρουσιάζεται όχι απλώς ως διαφορετική θρησκευτική επιλογή, αλλά ως άρνηση αποδοχής της χριστιανικής αλήθειας. Ακόμη βαρύτερη υπήρξε η κατηγορία της συλλογικής ευθύνης των Εβραίων για τον θάνατο του Ιησού. Η σταύρωση ήταν ρωμαϊκή μορφή εκτέλεσης και ο Ιησούς σταυρώθηκε υπό τη ρωμαϊκή εξουσία του Ποντίου Πιλάτου. Ωστόσο, στη μεταγενέστερη χριστιανική παράδοση αναπτύχθηκε η ιδέα ότι οι Εβραίοι ως λαός έφεραν συλλογική ευθύνη για τον θάνατο του Χριστού. Η κατηγορία αυτή, που συχνά εκφράστηκε με την έννοια της «θεοκτονίας», θα αποκτούσε τεράστια σημασία στους επόμενους αιώνες. Παράλληλα, ιστορικά γεγονότα άρχισαν να αποκτούν θεολογική ερμηνεία. Η καταστροφή του Δεύτερου Ναού της Ιερουσαλήμ από τους Ρωμαίους το 70 μ.Χ. μπορούσε να παρουσιάζεται από Χριστιανούς συγγραφείς ως απόδειξη θεϊκής τιμωρίας. Η ήττα των Εβραίων και η απώλεια του Ναού συνδέθηκαν έτσι με την άρνησή τους να αναγνωρίσουν τον Χριστό. Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη μεταβολή. Η διαφορετική θρησκευτική πίστη των Εβραίων δεν αντιμετωπιζόταν πλέον μόνο ως μια διαφορετική πίστη. Μπορούσε να ερμηνευθεί ως πείσμα, πνευματική τύφλωση ή συνειδητή απόρριψη της αλήθειας. Ο Εβραίος άρχισε έτσι να αποκτά έναν ιδιαίτερο συμβολικό ρόλο μέσα στη χριστιανική σκέψη. Αυτό είναι που οι ιστορικοί περιγράφουν συνήθως ως χριστιανικό αντιιουδαϊσμό. Και εδώ χρειάζεται η ίδια προσοχή που χρησιμοποιήσαμε στην πρώτη μας παρέμβαση. Ο αντιιουδαϊσμός των πρώτων χριστιανικών αιώνων δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τον νεότερο φυλετικό αντισημιτισμό. Η αντιπαράθεση ήταν κατά κύριο λόγο θρησκευτική και θεολογική. Θεωρητικά, ένας Εβραίος που ασπαζόταν τον Χριστιανισμό έπαυε να αποτελεί αντικείμενο αυτής της θρησκευτικής αντιπαράθεσης. Αυτό διαφέρει ουσιαστικά από τις μεταγενέστερες φυλετικές θεωρίες, σύμφωνα με τις οποίες η εβραϊκή καταγωγή θεωρούνταν αμετάβλητο βιολογικό χαρακτηριστικό. Η ιστορική σημασία του πρώιμου χριστιανικού αντιιουδαϊσμού βρίσκεται αλλού. Δημιούργησε ένα σύνολο εικόνων και αντιλήψεων για τους Εβραίους που πέρασαν από γενιά σε γενιά και ενσωματώθηκαν για αιώνες στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Η εικόνα του Εβραίου που αρνείται την αλήθεια, που φέρει συλλογική ενοχή για τον θάνατο του Χριστού ή που έχει απορριφθεί από τον Θεό δημιούργησε ένα ισχυρό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορούσαν αργότερα να οικοδομηθούν νέες μορφές εχθρότητας. Η κατάσταση έγινε ακόμη σημαντικότερη όταν άλλαξε η θέση του ίδιου του Χριστιανισμού. Οι πρώτοι Χριστιανοί ήταν μια μειονότητα μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και κατά περιόδους υπέστησαν οι ίδιοι διωγμούς. Από τον 4ο αιώνα όμως, μετά τον Κωνσταντίνο και ιδιαίτερα καθώς ο Χριστιανισμός εξελισσόταν σε κυρίαρχη θρησκεία της αυτοκρατορίας, η σχέση των δυνάμεων αντιστράφηκε. Μια θεολογική αντιπαράθεση μπορούσε πλέον να έχει και πραγματικές κοινωνικές και νομικές συνέπειες. Οι Εβραίοι εξακολούθησαν να υπάρχουν ως θρησκευτική κοινότητα και ο Ιουδαϊσμός δεν εξαφανίστηκε ούτε απαγορεύθηκε συνολικά. Ωστόσο, η θέση των Εβραίων μέσα σε μια ολοένα περισσότερο χριστιανική κοινωνία έγινε σταδιακά πιο περιορισμένη και άνιση. Έτσι φτάνουμε σε μια από τις σημαντικότερες διαπιστώσεις της ιστορικής μας διαδρομής. Ο Χριστιανισμός δεν δημιούργησε από το μηδέν την εχθρότητα προς τους Εβραίους. Όπως είδαμε στην προηγούμενη ενότητα, αντιεβραϊκές αντιλήψεις και συγκρούσεις υπήρχαν ήδη στον προχριστιανικό κόσμο. Με την εμφάνιση του Χριστιανισμού όμως η εχθρότητα απέκτησε ένα νέο και εξαιρετικά ισχυρό θεολογικό πλαίσιο. Και όταν ο Χριστιανισμός έγινε η κυρίαρχη θρησκεία της Ευρώπης, οι αντιλήψεις αυτές απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη κοινωνική και πολιτική δύναμη. Χρειάζεται όμως και μια τελευταία, εξίσου σημαντική διευκρίνιση. Οι ιστορικές αυτές αντιλήψεις δεν πρέπει να μεταφέρονται αυτούσιες στον σημερινό Χριστιανισμό. Στη σύγχρονη εποχή μεγάλες χριστιανικές Εκκλησίες έχουν επανεξετάσει βαθιά τη σχέση τους με τον Ιουδαϊσμό. Χαρακτηριστικό ορόσημο αποτελεί η διακήρυξη «Nostra Aetate» της Β΄ Συνόδου του Βατικανού το 1965, με την οποία η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία απέρριψε ρητά τη συλλογική ευθύνη των Εβραίων, τότε ή σήμερα, για τον θάνατο του Χριστού και καταδίκασε το μίσος, τις διώξεις και τις εκδηλώσεις αντισημιτισμού. Η αναγνώριση αυτής της μεταβολής είναι τόσο σημαντική όσο και η γνώση του παρελθόντος. Γιατί ο στόχος αυτής της σειράς δεν είναι να μεταφέρουμε παλιές συλλογικές ενοχές σε νέες ομάδες. Είναι ακριβώς το αντίθετο: να κατανοήσουμε πώς δημιουργούνται οι συλλογικές προκαταλήψεις, πώς επιβιώνουν και πώς μπορούν να αποκτήσουν καταστροφική δύναμη. Στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες δημιουργήθηκε λοιπόν ένα μεγάλο μέρος του θεολογικού και πολιτισμικού υποβάθρου που θα επηρέαζε τη θέση των Εβραίων στην Ευρώπη για περισσότερο από μία χιλιετία. Στην επόμενη παρέμβασή μας θα περάσουμε στον Μεσαίωνα. Εκεί ο αντιιουδαϊσμός θα αποκτήσει νέες μορφές. Οι Σταυροφορίες, οι κατηγορίες περί τελετουργικών δολοφονιών, οι διωγμοί, οι εκτοπίσεις και αργότερα η σύνδεση των Εβραίων με το χρήμα θα δημιουργήσουν ορισμένα από τα στερεότυπα που, με διαφορετικές μορφές, έφτασαν μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες «The early days of Christianity» και «Anti-Judaism». Jeremy Cohen, επιμ., Essential Papers on Judaism and Christianity in Conflict: From Late Antiquity to the Reformation, New York University Press. David Nirenberg, Anti-Judaism: The Western Tradition, W. W. Norton & Company. John G. Gager, The Origins of Anti-Semitism: Attitudes toward Judaism in Pagan and Christian Antiquity, Oxford University Press. Paula Fredriksen, Paul: The Pagans’ Apostle, Yale University Press. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, ενότητες για τις χριστιανικές ρίζες του αντισημιτισμού και την ιστορία του αντισημιτισμού από την πρώιμη Εκκλησία έως τον Μεσαίωνα. Β΄ Σύνοδος του Βατικανού, Nostra Aetate: Declaration on the Relation of the Church to Non-Christian Religions, 1965. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/2D079A3E-EEF0-4121-A134-A0B3A9A135E4%40icloud.com.
