Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα περνάμε στον Μεσαίωνα και σε μια περίοδο κατά την οποία ο χριστιανικός αντιιουδαϊσμός, που εξετάσαμε στην προηγούμενη παρέμβασή μας, αποκτά όλο και περισσότερο κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες. Θα σταθούμε ιδιαίτερα στις Σταυροφορίες και στην έκρηξη βίας εναντίον εβραϊκών κοινοτήτων της Ευρώπης. Παράλληλα, θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε πώς μια θεολογική προκατάληψη μπορούσε, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, να μετατραπεί σε πραγματικό διωγμό. Από τον χριστιανικό αντιιουδαϊσμό στις διώξεις του Μεσαίωνα Η μεσαιωνική ιστορία των Εβραίων στην Ευρώπη δεν ήταν μια αδιάκοπη ιστορία διωγμών. Η επισήμανση αυτή είναι απαραίτητη, γιατί διαφορετικά κινδυνεύουμε να διαβάσουμε το παρελθόν γνωρίζοντας εκ των προτέρων την τραγική κατάληξη πολλών αιώνων ευρωπαϊκού αντισημιτισμού. Εβραϊκές κοινότητες έζησαν για μεγάλα χρονικά διαστήματα δίπλα σε χριστιανικούς πληθυσμούς, συμμετείχαν στην οικονομική ζωή, ανέπτυξαν εμπορικά δίκτυα και δημιούργησαν σημαντικά κέντρα θρησκευτικής και πνευματικής ζωής. Η θέση τους όμως ήταν ιδιαίτερη και συχνά εύθραυστη. Στη χριστιανική Ευρώπη οι Εβραίοι αποτελούσαν μια αναγνωρίσιμη θρησκευτική μειονότητα. Η ίδια η χριστιανική θεολογία είχε ήδη δημιουργήσει, όπως είδαμε, μια σειρά αρνητικών αντιλήψεων γύρω από τον Ιουδαϊσμό. Η κατηγορία της συλλογικής ευθύνης για τη σταύρωση του Χριστού, η ιδέα της απόρριψης του Ιησού ως Μεσσία και η αντίληψη ότι η Εκκλησία είχε αντικαταστήσει τον Ισραήλ στην ιστορία της σωτηρίας αποτελούσαν μέρος αυτού του υποβάθρου. Παράλληλα όμως υπήρχε και μια διαφορετική χριστιανική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι Εβραίοι δεν έπρεπε να εξοντωθούν ούτε να εξαναγκαστούν συλλογικά να ασπαστούν τον Χριστιανισμό. Ιδιαίτερη επιρροή άσκησε η σκέψη του Αυγουστίνου, σύμφωνα με την οποία η συνεχιζόμενη παρουσία των Εβραίων μέσα στη χριστιανική κοινωνία είχε θεολογικό νόημα: αποτελούσαν κατά κάποιον τρόπο μάρτυρες της αρχαιότητας των Γραφών. Έτσι δημιουργήθηκε μια παράδοξη κατάσταση. Οι Εβραίοι μπορούσαν να θεωρούνται θρησκευτικά πλανημένοι και κατώτεροι, αλλά ταυτόχρονα η ύπαρξή τους να θεωρείται θεμιτή και να προστατεύεται υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Κατά περιόδους πάπες, επίσκοποι, βασιλείς και τοπικοί άρχοντες παρενέβαιναν για την προστασία εβραϊκών κοινοτήτων. Η προστασία όμως δεν σήμαινε ισότητα. Οι Εβραίοι βρίσκονταν συχνά σε μια κατάσταση εξάρτησης από την εκάστοτε πολιτική εξουσία. Τα δικαιώματά τους μπορούσαν να παραχωρηθούν, να περιοριστούν ή να αφαιρεθούν. Και όταν η πολιτική εξουσία εξασθενούσε ή η κοινωνία βρισκόταν σε κατάσταση θρησκευτικού φανατισμού, οικονομικής κρίσης ή πολέμου, η θέση τους μπορούσε να γίνει εξαιρετικά επικίνδυνη. Η μεγάλη καμπή ήρθε στα τέλη του 11ου αιώνα. Το 1095 ο πάπας Ουρβανός Β΄ κάλεσε τους Χριστιανούς της Δύσης σε εκστρατεία προς τους Αγίους Τόπους. Η Α΄ Σταυροφορία ξεκίνησε με διακηρυγμένο στόχο την ανάκτηση της Ιερουσαλήμ και των ιερών τόπων από τη μουσουλμανική κυριαρχία. Πριν όμως αρκετές ομάδες σταυροφόρων φτάσουν στην Ανατολή, η θρησκευτική έξαρση στράφηκε εναντίον ανθρώπων που ζούσαν πολύ πιο κοντά τους. Των Εβραίων της Ευρώπης. Το 1096 σημειώθηκαν επιθέσεις εναντίον σημαντικών εβραϊκών κοινοτήτων στην κοιλάδα του Ρήνου. Οι κοινότητες της Σπάιερ, της Βορμς και του Μάιντς βρέθηκαν στο επίκεντρο της βίας. Εκατοντάδες, πιθανότατα χιλιάδες άνθρωποι, σκοτώθηκαν ή εξαναγκάστηκαν να επιλέξουν ανάμεσα στον εκχριστιανισμό και στον θάνατο. Οι διωγμοί αυτοί δεν αποτελούσαν επίσημο στόχο της Σταυροφορίας. Χριστιανοί εκκλησιαστικοί ηγέτες προσπάθησαν σε αρκετές περιπτώσεις να προστατεύσουν τους Εβραίους. Ο επίσκοπος της Σπάιερ, για παράδειγμα, παρενέβη υπέρ της εβραϊκής κοινότητας, ενώ και σε άλλες πόλεις επίσκοποι επιχείρησαν να προσφέρουν καταφύγιο. Αυτό ακριβώς κάνει τα γεγονότα ιδιαίτερα διδακτικά. Δεν υπήρχε ένας ενιαίος «χριστιανικός κόσμος» που αποφάσισε να εξοντώσει τους Εβραίους. Υπήρχε όμως ένα ήδη διαμορφωμένο απόθεμα θρησκευτικών προκαταλήψεων, το οποίο μέσα στην ατμόσφαιρα της Σταυροφορίας μπορούσε να μετατραπεί σε βία. Η λογική ορισμένων σταυροφόρων ήταν τρομακτικά απλή: γιατί να ταξιδέψουν χιλιάδες χιλιόμετρα για να πολεμήσουν τους θεωρούμενους εχθρούς της χριστιανικής πίστης, όταν δίπλα τους ζούσαν εκείνοι που η μακρόχρονη αντιιουδαϊκή παράδοση παρουσίαζε ως υπεύθυνους για τον θάνατο του Χριστού; Έτσι βλέπουμε ένα χαρακτηριστικό φαινόμενο που θα συναντήσουμε πολλές φορές στην ιστορία του αντισημιτισμού. Μια παλιά προκατάληψη δεν οδηγεί αναγκαστικά κάθε στιγμή στη βία. Μπορεί να υπάρχει για δεκαετίες ή αιώνες μέσα σε κείμενα, κηρύγματα, παραδόσεις και στερεότυπα. Όταν όμως εμφανιστούν οι κατάλληλες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, μπορεί να λειτουργήσει ως έτοιμος μηχανισμός νομιμοποίησης του διωγμού. Στις Σταυροφορίες εμφανίζεται και ένα ακόμη στοιχείο που θα γίνει σημαντικότερο αργότερα: η σύνδεση της θρησκευτικής εχθρότητας με οικονομικά κίνητρα. Ορισμένοι επιτιθέμενοι λεηλάτησαν εβραϊκές περιουσίες, ενώ οικονομικές σχέσεις και χρέη μπορούσαν να προσφέρουν πρόσθετα κίνητρα για επιθέσεις. Δεν πρέπει όμως να αντιστρέψουμε την αιτιότητα. Η οικονομική διάσταση δεν εξηγεί από μόνη της τον αντιιουδαϊσμό. Λειτουργούσε μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η θρησκευτική προκατάληψη είχε ήδη καταστήσει τους Εβραίους εύκολο και αναγνωρίσιμο στόχο. Οι Σταυροφορίες δεν δημιούργησαν τον χριστιανικό αντιιουδαϊσμό. Αποκάλυψαν όμως πόσο επικίνδυνος μπορούσε να γίνει όταν η θρησκευτική ρητορική συναντούσε τη μαζική κινητοποίηση, τον φόβο, τον πόλεμο και την αποδυνάμωση των μηχανισμών προστασίας. Και εδώ χρειάζεται ακόμη μία διάκριση. Δεν μπορούμε να μεταφέρουμε αυτομάτως τη σύγχρονη έννοια του φυλετικού αντισημιτισμού στον 11ο ή στον 12ο αιώνα. Οι διώξεις είχαν κυρίως θρησκευτικό χαρακτήρα. Η μεταστροφή στον Χριστιανισμό μπορούσε, τουλάχιστον θεωρητικά, να αλλάξει τη θέση ενός Εβραίου. Αιώνες αργότερα, ο φυλετικός αντισημιτισμός θα ισχυριζόταν ακριβώς το αντίθετο: ότι η εβραϊκή καταγωγή ήταν ένα αμετάβλητο χαρακτηριστικό που καμία αλλαγή θρησκείας δεν μπορούσε να εξαλείψει. Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία όσων συνέβησαν στον Μεσαίωνα. Αντίθετα, εδώ μπορούμε να παρακολουθήσουμε έναν από τους βασικούς μηχανισμούς με τους οποίους λειτουργεί η προκατάληψη: μια ομάδα ανθρώπων παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται ως σύνολο διαφορετικών ατόμων και μετατρέπεται σε μια φαντασιακή συλλογική κατηγορία, στην οποία αποδίδονται κοινή ενοχή, κοινές προθέσεις και κοινά χαρακτηριστικά. Ο Εβραίος που ζούσε στη Βορμς το 1096 δεν είχε προφανώς καμία σχέση με τα γεγονότα της Ιερουσαλήμ του 1ου αιώνα. Κι όμως μπορούσε να θεωρηθεί προσωπικά υπεύθυνος για τον θάνατο του Ιησού, επειδή ανήκε στον ίδιο λαό. Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα για την αναγνώριση του αντισημιτισμού: η μετάβαση από την κριτική συγκεκριμένων ανθρώπων, πράξεων ή ιδεών στη συλλογική ενοχοποίηση ενός ολόκληρου λαού. Μετά τις Σταυροφορίες, αυτή η διαδικασία δεν σταμάτησε. Στους επόμενους αιώνες θα εμφανιστούν ακόμη σκοτεινότερες κατηγορίες. Οι Εβραίοι θα κατηγορηθούν ότι δολοφονούν χριστιανόπουλα για τελετουργικούς σκοπούς. Θα κατηγορηθούν για βεβήλωση της Θείας Ευχαριστίας. Αργότερα, μέσα στον τρόμο της Μαύρης Πανώλης, θα κατηγορηθούν ακόμη και ότι δηλητηριάζουν τα πηγάδια για να εξοντώσουν τους Χριστιανούς. Παράλληλα, οι κοινωνικοί και επαγγελματικοί περιορισμοί θα συμβάλουν στη δημιουργία ενός ακόμη στερεοτύπου, εκείνου της υποτιθέμενης ιδιαίτερης σχέσης των Εβραίων με το χρήμα και την τοκογλυφία. Αυτές όμως οι κατηγορίες αξίζουν ξεχωριστή εξέταση. Γιατί τότε θα δούμε κάτι ακόμη πιο σημαντικό: πώς ένας θρησκευτικός αντιιουδαϊσμός άρχισε να παράγει μύθους και στερεότυπα τα οποία μπορούσαν να επιβιώσουν ακόμη και όταν η κοινωνία που τα δημιούργησε είχε πλέον αλλάξει. Και ορισμένα από αυτά, με διαφορετική γλώσσα και διαφορετικό προσωπείο, θα φτάσουν μέχρι τις μέρες μας. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες για τον Μεσαίωνα και τη διαμόρφωση των μεσαιωνικών αντιεβραϊκών στερεοτύπων. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, ενότητες για την ιστορία του αντισημιτισμού από την πρώιμη Εκκλησία έως το 1400. Robert Chazan, European Jewry and the First Crusade, University of California Press. Robert Chazan, Medieval Stereotypes and Modern Antisemitism, University of California Press. Jeremy Cohen, Living Letters of the Law: Ideas of the Jew in Medieval Christianity, University of California Press. David Nirenberg, Anti-Judaism: The Western Tradition, W. W. Norton & Company. Anna Sapir Abulafia, Christian-Jewish Relations, 1000–1300: Jews in the Service of Medieval Christendom, Routledge. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/E8ECD76F-2D21-4E46-BFFF-CB2CE430E04E%40icloud.com.
