Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα παραμένουμε στον Μεσαίωνα, σε μια περίοδο κατά την οποία ο αντιιουδαϊσμός δεν εκφράζεται πλέον μόνο μέσα από θεολογικές αντιπαραθέσεις ή εκρήξεις βίας όπως εκείνες που είδαμε στην εποχή των Σταυροφοριών. Γύρω από τους Εβραίους αρχίζει να οικοδομείται ένα ολόκληρο σύστημα μύθων και στερεοτύπων. Μερικά από αυτά αποδείχθηκαν τόσο ανθεκτικά, ώστε επιβίωσαν επί αιώνες και, μεταμορφωμένα, μπορούμε να τα συναντήσουμε ακόμη και σήμερα. Οι μύθοι του Μεσαίωνα και η κατασκευή του «Εβραίου εχθρού» Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της προκατάληψης είναι ότι δεν χρειάζεται πραγματικά γεγονότα για να επιβιώσει. Αρκεί ένας μύθος να επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά, να ενσωματώνεται στη συλλογική φαντασία και να προσφέρει μια εύκολη εξήγηση για φόβους και προβλήματα που μια κοινωνία δυσκολεύεται να κατανοήσει. Στη μεσαιωνική Ευρώπη αυτός ο μηχανισμός λειτούργησε επανειλημμένα εις βάρος των Εβραίων. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι η λεγόμενη «συκοφαντία του αίματος». Από τον 12ο αιώνα άρχισαν να εμφανίζονται κατηγορίες ότι Εβραίοι απήγαγαν και δολοφονούσαν χριστιανόπουλα για τελετουργικούς σκοπούς. Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση του Γουλιέλμου του Νόριτς στην Αγγλία το 1144. Μετά τον θάνατο ενός αγοριού, διατυπώθηκε η κατηγορία ότι είχε δολοφονηθεί από Εβραίους στο πλαίσιο κάποιας θρησκευτικής τελετουργίας. Δεν υπήρχε απόδειξη για κάτι τέτοιο. Η κατηγορία όμως αποδείχθηκε εξαιρετικά ισχυρή ως μύθος και επανεμφανίστηκε σε διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης. Η ειρωνεία είναι ότι η ίδια η εβραϊκή θρησκευτική παράδοση απαγορεύει αυστηρά την κατανάλωση αίματος. Αυτό όμως δεν εμπόδισε τη φανταστική ιστορία να αποκτήσει τη δική της ζωή. Στους επόμενους αιώνες εμφανίστηκε ένας ακόμη μύθος: η κατηγορία ότι Εβραίοι έκλεβαν και βεβήλωναν την καθαγιασμένη όστια της Θείας Ευχαριστίας. Η λογική ήταν και πάλι θρησκευτική. Εφόσον ο Εβραίος παρουσιαζόταν ως εκείνος που είχε απορρίψει τον Χριστό, μπορούσε εύκολα να κατασκευαστεί η εικόνα του ανθρώπου που εξακολουθούσε να επιτίθεται συμβολικά εναντίον του. Ανυπόστατες κατηγορίες μπορούσαν να οδηγήσουν σε δίκες, εκτελέσεις και επιθέσεις εναντίον ολόκληρων κοινοτήτων. Παρατηρούμε εδώ έναν μηχανισμό που θα συναντήσουμε πολλές φορές στην ιστορία του αντισημιτισμού: από την υποτιθέμενη πράξη ενός ανθρώπου περνάμε στη συλλογική ενοχή μιας ολόκληρης ομάδας. Ακόμη πιο χαρακτηριστικά φάνηκε αυτό κατά τη μεγάλη επιδημία πανώλης του 14ου αιώνα. Η Μαύρη Πανώλη, που έφτασε στην Ευρώπη το 1347 και μέσα σε λίγα χρόνια προκάλεσε τον θάνατο τεράστιου μέρους του ευρωπαϊκού πληθυσμού, ήταν μια καταστροφή που οι άνθρωποι της εποχής αδυνατούσαν να εξηγήσουν επιστημονικά. Μέσα στον φόβο γεννήθηκε η ανάγκη να βρεθεί κάποιος ένοχος. Οι Εβραίοι κατηγορήθηκαν ότι δηλητηρίαζαν τα πηγάδια προκειμένου να εξοντώσουν τους Χριστιανούς. Η κατηγορία εξαπλώθηκε σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης και οδήγησε σε σφαγές και καταστροφές εβραϊκών κοινοτήτων. Το γεγονός ότι και οι ίδιοι οι Εβραίοι πέθαιναν από την πανώλη δεν είχε ιδιαίτερη σημασία για εκείνους που είχαν ήδη αποδεχθεί τη θεωρία της συνωμοσίας. Και εδώ εμφανίζεται ένα μοτίβο με εντυπωσιακή ιστορική αντοχή: όταν μια κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια μεγάλη κρίση, μια μειονότητα μπορεί να μετατραπεί στον βολικό ένοχο που υποτίθεται ότι κινεί τα νήματα πίσω από γεγονότα πολύ πιο σύνθετα. Παράλληλα, στον Μεσαίωνα ενισχύεται και ένα διαφορετικό στερεότυπο, ίσως ένα από τα πιο ανθεκτικά στην ιστορία του αντισημιτισμού: η σύνδεση των Εβραίων με το χρήμα. Για να το κατανοήσουμε όμως πρέπει να αντιστρέψουμε τη συνηθισμένη αφήγηση. Οι Εβραίοι δεν ασχολήθηκαν με συγκεκριμένες οικονομικές δραστηριότητες επειδή κάποιο υποτιθέμενο χαρακτηριστικό του λαού τους τούς οδηγούσε προς αυτές. Οι κοινωνικές και νομικές συνθήκες της μεσαιωνικής Ευρώπης συνέβαλαν στη δημιουργία συγκεκριμένων επαγγελματικών επιλογών. Σε διάφορες περιοχές και περιόδους οι Εβραίοι αποκλείονταν από την κατοχή γης ή από ορισμένες επαγγελματικές συντεχνίες. Παράλληλα, η χριστιανική διδασκαλία περιόριζε επί μακρόν τον έντοκο δανεισμό μεταξύ Χριστιανών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι Χριστιανοί δεν συμμετείχαν στην πράξη σε πιστωτικές και τραπεζικές δραστηριότητες. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες ορισμένοι Εβραίοι δραστηριοποιήθηκαν στον δανεισμό χρημάτων. Η λέξη «ορισμένοι» είναι κρίσιμη. Η μεγάλη πλειονότητα των Εβραίων δεν ήταν πλούσιοι τραπεζίτες ή δανειστές. Υπήρχαν τεχνίτες, έμποροι, μικροεπαγγελματίες, γιατροί και φτωχοί άνθρωποι, όπως σε κάθε άλλη κοινωνική ομάδα. Ωστόσο, ο δανειστής ήταν περισσότερο ορατός και η σχέση του με τον οφειλέτη ήταν από τη φύση της σχέση που μπορούσε να δημιουργήσει ένταση. Έτσι μια συγκεκριμένη οικονομική δραστηριότητα ορισμένων ανθρώπων μετατράπηκε σταδιακά σε χαρακτηριστικό ενός ολόκληρου λαού. Και εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ιστορίας του αντισημιτισμού: κοινωνίες που περιόρισαν τις οικονομικές δυνατότητες των Εβραίων χρησιμοποίησαν στη συνέχεια ως κατηγορία εναντίον τους τις οικονομικές δραστηριότητες στις οποίες οι ίδιες οι συνθήκες τούς είχαν σε κάποιο βαθμό ωθήσει. Το στερεότυπο του «Εβραίου που ελέγχει το χρήμα» είχε πλέον αρχίσει να αποκτά υπόσταση. Αιώνες αργότερα θα αποσυνδεόταν σχεδόν ολοκληρωτικά από τις μεσαιωνικές συνθήκες που συνέβαλαν στη δημιουργία του και θα μετατρεπόταν σε θεωρία περί εβραϊκού ελέγχου των τραπεζών, της οικονομίας, των κυβερνήσεων και τελικά ολόκληρου του κόσμου. Ο ύστερος Μεσαίωνας χαρακτηρίστηκε παράλληλα από μεγάλες εκδιώξεις. Το 1290 ο βασιλιάς Εδουάρδος Α΄ διέταξε την εκδίωξη των Εβραίων από την Αγγλία. Ανάλογες εκδιώξεις και διώξεις σημειώθηκαν σε περιοχές της Γαλλίας και αλλού στην Ευρώπη. Το 1492 ήρθε μία από τις σημαντικότερες: οι Καθολικοί Μονάρχες Φερδινάνδος και Ισαβέλλα διέταξαν τους Εβραίους της Ισπανίας που δεν θα ασπάζονταν τον Χριστιανισμό να εγκαταλείψουν τη χώρα. Και εδώ η ιστορία μάς προσφέρει ένα ενδιαφέρον παράδοξο. Ακόμη και η μεταστροφή στον Χριστιανισμό δεν αρκούσε πάντοτε πλέον για να εξαφανίσει την καχυποψία. Οι λεγόμενοι conversos, Εβραίοι που είχαν βαπτιστεί Χριστιανοί ή απόγονοί τους, μπορούσαν να θεωρούνται ύποπτοι ότι διατηρούσαν κρυφά την παλιά τους πίστη. Στην Ιβηρική αναπτύχθηκαν μάλιστα αντιλήψεις περί «καθαρότητας του αίματος», οι οποίες έδιναν όλο και μεγαλύτερη σημασία στην καταγωγή. Δεν έχουμε ακόμη τον φυλετικό αντισημιτισμό του 19ου και του 20ού αιώνα. Βλέπουμε όμως κάτι σημαντικό να αλλάζει: η καχυποψία αρχίζει σε ορισμένα περιβάλλοντα να ακολουθεί τον άνθρωπο ακόμη και μετά την αλλαγή της θρησκείας του. Στο τέλος λοιπόν του Μεσαίωνα έχει δημιουργηθεί ένα βαρύ ιστορικό φορτίο. Ο Εβραίος έχει κατά καιρούς παρουσιαστεί ως «θεοκτόνος», ως δολοφόνος παιδιών, ως βεβηλωτής της χριστιανικής πίστης, ως δηλητηριαστής πηγαδιών, ως τοκογλύφος και ως άνθρωπος που κρύβει τις πραγματικές του προθέσεις. Καμία από αυτές τις εικόνες δεν περιγράφει έναν πραγματικό λαό. Περιγράφουν τον φανταστικό «Εβραίο» που κατασκεύασαν επί αιώνες οι προκαταλήψεις. Και ίσως εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο μάθημα της σημερινής μας παρέμβασης. Ο αντισημιτισμός δεν χρειάζεται κάθε φορά να εφεύρει κάτι καινούργιο. Ανασύρει παλιούς μύθους, τους προσαρμόζει στις αγωνίες κάθε εποχής και τους παρουσιάζει ως καινούργιες αποκαλύψεις. Το δηλητηριασμένο πηγάδι του 14ου αιώνα μπορεί να εξαφανιστεί. Η ιδέα όμως ότι «οι Εβραίοι βρίσκονται κρυφά πίσω από την καταστροφή που μας συμβαίνει» μπορεί να επιβιώσει. Ο μεσαιωνικός τοκογλύφος μπορεί να εξαφανιστεί. Το στερεότυπο του «Εβραίου που ελέγχει το χρήμα» μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει. Γι’ αυτό η γνώση της ιστορίας είναι απαραίτητη για να αναγνωρίζουμε τον αντισημιτισμό στο παρόν. Στην επόμενη παρέμβασή μας θα περάσουμε από τον Μεσαίωνα στην πρώιμη νεότερη εποχή. Θα ακολουθήσουμε τους Σεφαραδίτες μετά την εκδίωξη του 1492, θα δούμε την εγκατάστασή τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και θα εξετάσουμε πώς διαφορετικές κοινωνικές και θεσμικές συνθήκες μπορούσαν να δημιουργήσουν πολύ διαφορετικούς οικονομικούς ρόλους για τους εβραϊκούς πληθυσμούς. Και μέσα από αυτή τη σύγκριση θα επιστρέψουμε στο στερεότυπο «Εβραίοι και χρήμα» για να δούμε τι μας λέει γι’ αυτό η ίδια η ιστορική πραγματικότητα. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες για τον Μεσαίωνα, τον χριστιανικό αντιιουδαϊσμό και τη διαμόρφωση των αντιεβραϊκών στερεοτύπων. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, ενότητες για την ιστορία του αντισημιτισμού στον Μεσαίωνα. Robert Chazan, Medieval Stereotypes and Modern Antisemitism, University of California Press. Miri Rubin, Gentile Tales: The Narrative Assault on Late Medieval Jews, Yale University Press. Gavin I. Langmuir, Toward a Definition of Antisemitism, University of California Press. David Nirenberg, Anti-Judaism: The Western Tradition, W. W. Norton & Company. Jonathan Elukin, Living Together, Living Apart: Rethinking Jewish-Christian Relations in the Middle Ages, Princeton University Press. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/0B7958F5-87FD-42A0-9733-8607AAE57536%40icloud.com.
