Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα περνάμε από τον ύστερο Μεσαίωνα στην πρώιμη νεότερη εποχή. Θα ακολουθήσουμε ένα μέρος των Εβραίων που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492 προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία, θα δούμε πώς διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες διαμόρφωσαν διαφορετικούς οικονομικούς και κοινωνικούς ρόλους και θα επιστρέψουμε στο στερεότυπο που συνδέει τους Εβραίους με το χρήμα. Παράλληλα, θα δούμε πώς η Μεταρρύθμιση δεν εξαφάνισε τον παλαιό χριστιανικό αντιιουδαϊσμό και πώς αυτός μπορούσε να αποκτήσει νέες εκφράσεις. Από την εκδίωξη της Ισπανίας στη νέα εποχή: οι Εβραίοι ανάμεσα στη χριστιανική Ευρώπη και την Οθωμανική Αυτοκρατορία Το 1492 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα της εβραϊκής ιστορίας. Με το Διάταγμα της Αλάμπρα, οι Καθολικοί Μονάρχες Φερδινάνδος και Ισαβέλλα διέταξαν όσους Εβραίους της Ισπανίας δεν δέχονταν να ασπαστούν τον Χριστιανισμό να εγκαταλείψουν τα βασίλειά τους. Μια εβραϊκή παρουσία αιώνων στην Ιβηρική Χερσόνησο υπέστη έτσι μια δραματική τομή. Οι Σεφαραδίτες —από τη λέξη Σεφαράδ, την εβραϊκή ονομασία της Ισπανίας— διασκορπίστηκαν σε διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου, της βόρειας Αφρικής και της Ευρώπης. Ένας από τους σημαντικότερους προορισμούς τους ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εβραϊκές κοινότητες υπήρχαν ήδη στον οθωμανικό χώρο πριν από το 1492. Η άφιξη όμως μεγάλου αριθμού Σεφαραδιτών άλλαξε σημαντικά τη σύνθεση και τη δυναμική τους. Η Κωνσταντινούπολη, η Θεσσαλονίκη και αργότερα η Σμύρνη εξελίχθηκαν σε σημαντικά κέντρα εβραϊκής ζωής. Ιδιαίτερα η Θεσσαλονίκη απέκτησε τόσο μεγάλη σεφαραδίτικη κοινότητα ώστε για αιώνες αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του εβραϊσμού στη Μεσόγειο. Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους γλώσσα, παραδόσεις, εμπορικές διασυνδέσεις και επαγγελματικές γνώσεις. Η ισπανοεβραϊκή γλώσσα, τα Λαντίνο, επιβίωσε για αιώνες στις κοινότητές τους. Το παράδειγμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για ένα ζήτημα που εξετάσαμε στην προηγούμενη παρέμβασή μας: τη στερεοτυπική σύνδεση των Εβραίων με το χρήμα. Στη μεσαιωνική χριστιανική Ευρώπη είδαμε ότι συγκεκριμένοι κοινωνικοί και νομικοί περιορισμοί συνέβαλαν ώστε ορισμένοι Εβραίοι να δραστηριοποιηθούν στον δανεισμό και σε άλλες οικονομικές δραστηριότητες. Από αυτή την πραγματικότητα δημιουργήθηκε σταδιακά η γενίκευση ότι οι Εβραίοι ως λαός έχουν κάποια ιδιαίτερη, σχεδόν έμφυτη σχέση με το χρήμα. Η εμπειρία των Εβραίων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μάς βοηθά να ελέγξουμε αυτό το στερεότυπο απέναντι στην ίδια την ιστορία. Οι Εβραίοι εκεί δεν περιορίζονταν στον δανεισμό χρημάτων. Συναντούμε εμπόρους, τεχνίτες, υφαντουργούς, γιατρούς, τυπογράφους, διαμεσολαβητές και ανθρώπους που συμμετείχαν σε ένα ευρύ φάσμα οικονομικών δραστηριοτήτων. Στη Θεσσαλονίκη, για παράδειγμα, η εβραϊκή παρουσία συνδέθηκε έντονα με το εμπόριο και τη βιοτεχνική παραγωγή. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν Εβραίοι που δραστηριοποιούνταν στα χρηματοοικονομικά. Σημαίνει κάτι διαφορετικό και πολύ σημαντικότερο: οι οικονομικοί ρόλοι ενός πληθυσμού μεταβάλλονται ανάλογα με το θεσμικό, κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει. Εάν η υποτιθέμενη σχέση των Εβραίων με το χρήμα αποτελούσε κάποιο έμφυτο χαρακτηριστικό ενός λαού, θα έπρεπε να εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις εποχές και σε όλες τις κοινωνίες. Η ιστορία δείχνει το αντίθετο. Χρειάζεται όμως να αποφύγουμε και την αντίστροφη εξιδανίκευση. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν μια σύγχρονη κοινωνία ισότητας ανεξαρτήτως θρησκεύματος. Οι Εβραίοι, όπως και οι άλλοι μη μουσουλμανικοί πληθυσμοί, ζούσαν μέσα σε ένα ισλαμικό πολιτικό σύστημα που τους αναγνώριζε και τους επέτρεπε σημαντικό βαθμό κοινοτικής και θρησκευτικής ζωής, αλλά δεν τους παρείχε την ίδια νομική και πολιτική θέση με τους μουσουλμάνους. Υπήρξαν επίσης διαφορετικές περίοδοι, τοπικές συνθήκες, διακρίσεις και εντάσεις. Η πραγματικότητα μιας αυτοκρατορίας που διήρκεσε αιώνες δεν μπορεί να περιγραφεί με μία μόνο λέξη, είτε αυτή είναι «ανεκτικότητα» είτε «καταπίεση». Ακριβώς αυτή η σύγκριση όμως είναι πολύτιμη. Μας δείχνει ότι η κοινωνική εικόνα μιας μειονότητας δεν δημιουργείται στο κενό. Διαμορφώνεται από τους νόμους, τις διαθέσιμες επαγγελματικές δυνατότητες, την οικονομία, τις σχέσεις με την εξουσία και τις προκαταλήψεις της κοινωνίας μέσα στην οποία ζει. Την ίδια περίπου περίοδο, στη χριστιανική Ευρώπη συντελούνταν μια άλλη τεράστια αλλαγή: η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση. Το 1517 ο Μαρτίνος Λούθηρος αμφισβήτησε κεντρικές πρακτικές και διδασκαλίες της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, εγκαινιάζοντας μια διαδικασία που θα άλλαζε τον θρησκευτικό και πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Η στάση του απέναντι στους Εβραίους παρουσιάζει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και σκοτεινή εξέλιξη. Στα πρώτα χρόνια της Μεταρρύθμισης ο Λούθηρος πίστευε ότι η αρνητική συμπεριφορά της Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στους Εβραίους αποτελούσε έναν από τους λόγους για τους οποίους εκείνοι δεν είχαν αποδεχθεί τον Χριστιανισμό. Θεωρούσε ότι μια διαφορετική προσέγγιση θα μπορούσε να οδηγήσει Εβραίους στη μεταστροφή. Όταν αυτή η προσδοκία δεν πραγματοποιήθηκε, η στάση του μεταβλήθηκε δραματικά. Το 1543 δημοσίευσε το έργο «Περί των Εβραίων και των ψευδών τους», ένα κείμενο ακραίας αντιεβραϊκής ρητορικής. Σε αυτό προχώρησε πολύ πέρα από τη θεολογική διαφωνία και υποστήριξε σκληρά μέτρα εναντίον των Εβραίων και των θρησκευτικών και κοινοτικών θεσμών τους. Το παράδειγμα του Λούθηρου είναι σημαντικό όχι επειδή μπορούμε να χαράξουμε μια απλή ευθεία γραμμή από τη Μεταρρύθμιση στον πολύ μεταγενέστερο φυλετικό αντισημιτισμό. Μια τέτοια ερμηνεία θα ήταν ιστορικά απλουστευτική. Είναι σημαντικό επειδή δείχνει πόσο βαθιά ριζωμένες παρέμεναν οι αντιεβραϊκές αντιλήψεις ακόμη και σε μια εποχή μεγάλων θρησκευτικών ανατροπών. Η Ευρώπη άλλαζε. Η ενότητα της δυτικής χριστιανοσύνης διαλυόταν. Νέα δόγματα δημιουργούνταν και παλιές αυθεντίες αμφισβητούνταν. Ορισμένα στερεότυπα για τους Εβραίους όμως μπορούσαν να επιβιώνουν. Και εδώ αρχίζουμε να βλέπουμε μια διαδικασία που θα γίνει ακόμη εντονότερη τους επόμενους αιώνες. Ο παλαιός θρησκευτικός αντιιουδαϊσμός δεν εξαφανίζεται όταν αλλάζει η κοινωνία. Μπορεί να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες και να συνδυαστεί με οικονομικές, κοινωνικές και αργότερα πολιτικές κατηγορίες. Αυτό είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ιστορικής αντοχής του αντισημιτισμού. Οι ίδιες αντιφάσεις μπορούν μάλιστα να οδηγήσουν σε εντελώς αντίθετες κατηγορίες. Ο Εβραίος μπορεί να κατηγορείται ότι παραμένει απομονωμένος και δεν ενσωματώνεται στην κοινωνία. Όταν όμως ενσωματώνεται και επιτυγχάνει κοινωνικά ή οικονομικά, μπορεί να κατηγορείται ότι αποκτά υπερβολική επιρροή. Μπορεί να κατηγορείται ότι είναι φτωχός και διαφορετικός, αλλά και ότι είναι πλούσιος και ισχυρός. Ακριβώς γι’ αυτό ο αντισημιτισμός δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια λογική περιγραφή της πραγματικότητας. Είναι ένα σύστημα προκαταλήψεων ικανό να προσαρμόζει την εικόνα του «Εβραίου» στις ανάγκες κάθε εποχής. Η σύγκριση της χριστιανικής Ευρώπης με την Οθωμανική Αυτοκρατορία μάς προσφέρει επομένως ένα σημαντικό εργαλείο για να αναγνωρίζουμε έναν από τους βασικότερους αντισημιτικούς μύθους. Δεν αρκεί να πούμε ότι το στερεότυπο «Εβραίοι και χρήμα» είναι ψευδές. Μπορούμε να δούμε ιστορικά πώς δημιουργήθηκε. Μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε τι συνέβαινε όταν εβραϊκοί πληθυσμοί ζούσαν μέσα σε διαφορετικά θεσμικά και οικονομικά περιβάλλοντα. Και έτσι μπορούμε να καταλάβουμε ότι αυτό που παρουσιάστηκε επί αιώνες ως χαρακτηριστικό ενός λαού ήταν σε μεγάλο βαθμό προϊόν συγκεκριμένων ιστορικών συνθηκών και της γενίκευσης της δραστηριότητας ορισμένων ανθρώπων σε μια ολόκληρη κοινότητα. Στους αιώνες που ακολουθούν, όμως, η Ευρώπη θα αλλάξει ακόμη περισσότερο. Ο Διαφωτισμός θα αμφισβητήσει παλιές θρησκευτικές και πολιτικές βεβαιότητες. Θα εμφανιστούν οι έννοιες της ατομικής ελευθερίας, της ισότητας απέναντι στον νόμο και της ιδιότητας του πολίτη. Σταδιακά θα τεθεί το ζήτημα της χειραφέτησης των Εβραίων και της ένταξής τους ως ισότιμων πολιτών στα ευρωπαϊκά κράτη. Θα μπορούσε κανείς να περιμένει ότι η υποχώρηση της θρησκευτικής προκατάληψης θα οδηγούσε και στην εξαφάνιση του αντισημιτισμού. Δεν συνέβη αυτό. Αντί να εξαφανιστεί, η παλιά εχθρότητα άρχισε να μετασχηματίζεται. Και στην επόμενη παρέμβασή μας θα δούμε πώς, μέσα στον Διαφωτισμό, τη χειραφέτηση, τον εθνικισμό και τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές της νεότερης Ευρώπης, θα αρχίσει να διαμορφώνεται ένας νέος αντισημιτισμός — όλο και λιγότερο θρησκευτικός και όλο και περισσότερο πολιτικός, εθνικός και τελικά φυλετικός. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες για την πρώιμη νεότερη περίοδο και τη μεταβολή των μορφών του αντισημιτισμού. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Antisemitism in History: The Early Modern Era, 1300–1800». David Nirenberg, Anti-Judaism: The Western Tradition, W. W. Norton & Company. Mark R. Cohen, Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages, Princeton University Press. Minna Rozen, A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566, Brill. Devin E. Naar, Jewish Salonica: Between the Ottoman Empire and Modern Greece, Stanford University Press. Martin Luther, On the Jews and Their Lies (1543), ως πρωτογενής ιστορική πηγή για την ύστερη αντιεβραϊκή ρητορική του Λούθηρου. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, ενότητες για τις χριστιανικές ρίζες και την ιστορική εξέλιξη του αντισημιτισμού. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/047C325D-F1B8-477E-8C11-87BEC6245342%40icloud.com.
