Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα περνάμε σε μία από τις σκοτεινότερες περιόδους της ευρωπαϊκής ιστορίας. Από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τις πολιτικές αναταραχές που ακολούθησαν, μέχρι την άνοδο του ναζισμού στη Γερμανία, θα εξετάσουμε πώς ο αντισημιτισμός μετατράπηκε από κοινωνική προκατάληψη και πολιτική ιδεολογία σε κεντρικό στοιχείο ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Και θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε πώς δημιουργήθηκαν οι συνθήκες που οδήγησαν τελικά στο Ολοκαύτωμα. Από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στην άνοδο του ναζισμού: όταν ο αντισημιτισμός έγινε κρατική ιδεολογία Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, από το 1914 έως το 1918, άλλαξε ριζικά τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, νέα κράτη δημιουργήθηκαν και εκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με την οικονομική καταστροφή, την κοινωνική ανασφάλεια και την πολιτική αβεβαιότητα. Οι Εβραίοι δεν αποτέλεσαν εξαίρεση. Πολέμησαν στους στρατούς των χωρών τους, υπέστησαν απώλειες και συμμετείχαν στις ίδιες ιστορικές περιπέτειες με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, περίπου 100.000 Εβραίοι υπηρέτησαν στις ένοπλες δυνάμεις κατά τον πόλεμο και περίπου 12.000 έχασαν τη ζωή τους. Κι όμως, μετά την ήττα της Γερμανίας το 1918, αναπτύχθηκε ένας από τους πιο καταστροφικούς πολιτικούς μύθους της εποχής: ο μύθος της «πισώπλατης μαχαιριάς». Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, ο γερμανικός στρατός δεν είχε πραγματικά ηττηθεί στο πεδίο της μάχης. Η ήττα υποτίθεται ότι οφειλόταν σε εσωτερικούς εχθρούς που είχαν προδώσει το έθνος. Στο στόχαστρο βρέθηκαν σοσιαλιστές, δημοκρατικοί πολιτικοί και, ιδιαίτερα, οι Εβραίοι. Η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Η Γερμανία είχε υποστεί στρατιωτική ήττα και οι ηγεσίες της γνώριζαν ότι η συνέχιση του πολέμου δεν ήταν πλέον βιώσιμη. Ο μύθος όμως εξυπηρετούσε μια πολιτική ανάγκη: να μεταφερθεί η ευθύνη της ήττας από τις στρατιωτικές και πολιτικές ηγεσίες σε έναν υποτιθέμενο εσωτερικό εχθρό. Εδώ συναντούμε ξανά έναν μηχανισμό που έχουμε ήδη εξετάσει. Όταν μια κοινωνία αντιμετωπίζει μια μεγάλη καταστροφή, η αναζήτηση ενός αποδιοπομπαίου τράγου μπορεί να αποδειχθεί ευκολότερη από την αναγνώριση των πραγματικών αιτίων. Στη Γερμανία της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, η οικονομική κρίση, ο υπερπληθωρισμός του 1923, η πολιτική αστάθεια και αργότερα η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929 δημιούργησαν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο οι ακραίες πολιτικές δυνάμεις μπορούσαν να αποκτήσουν αυξανόμενη επιρροή. Ο αντισημιτισμός δεν δημιουργήθηκε από αυτές τις κρίσεις. Υπήρχε ήδη επί αιώνες. Οι κρίσεις όμως πρόσφεραν στους αντισημίτες την ευκαιρία να παρουσιάσουν τις παλιές προκαταλήψεις ως εξήγηση για τα σύγχρονα προβλήματα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκε το Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα, το ναζιστικό κόμμα, με ηγέτη τον Αδόλφο Χίτλερ. Η ναζιστική ιδεολογία δεν περιοριζόταν στην εχθρότητα απέναντι στους Εβραίους. Περιλάμβανε ακραίο εθνικισμό, αντιδημοκρατισμό, αντικομμουνισμό, επεκτατισμό και την αντίληψη ότι η ανθρωπότητα χωριζόταν σε υποτιθέμενες βιολογικές φυλές διαφορετικής αξίας. Ο αντισημιτισμός όμως βρισκόταν στον πυρήνα της. Για τους Ναζί, οι Εβραίοι δεν αποτελούσαν απλώς μια θρησκευτική μειονότητα ούτε μια ομάδα πολιτικών αντιπάλων. Παρουσιάζονταν ως ένας υποτιθέμενος φυλετικός εχθρός, ο οποίος απειλούσε την ίδια την ύπαρξη του γερμανικού έθνους. Και εδώ βρίσκεται η καθοριστική διαφορά από τον παλαιότερο θρησκευτικό αντιιουδαϊσμό. Ένας Εβραίος δεν μπορούσε πλέον να απαλλαγεί από την εχθρότητα με την αλλαγή της θρησκείας του. Η εβραϊκή καταγωγή θεωρούνταν από τους Ναζί κληρονομικό χαρακτηριστικό, ανεξάρτητο από την πίστη, την προσωπική συμπεριφορά ή την πολιτική τοποθέτηση. Η ναζιστική προπαγάνδα αξιοποίησε ταυτόχρονα σχεδόν ολόκληρη την ιστορική κληρονομιά των αντιεβραϊκών στερεοτύπων. Οι Εβραίοι παρουσιάζονταν ως υπεύθυνοι για τον διεθνή καπιταλισμό και τις μεγάλες τράπεζες. Ταυτόχρονα παρουσιάζονταν ως εμπνευστές του μπολσεβικισμού και της κομμουνιστικής επανάστασης. Κατηγορούνταν ότι ελέγχουν τον Τύπο, την οικονομία, την πολιτική και τις κυβερνήσεις. Οι αντιφάσεις ήταν προφανείς. Πώς μπορούσε η ίδια ομάδα να βρίσκεται ταυτόχρονα πίσω από τον καπιταλισμό και πίσω από τον κομμουνισμό; Για τη ναζιστική ιδεολογία αυτό δεν αποτελούσε πρόβλημα. Ο αντισημιτισμός δεν λειτουργούσε ως ορθολογική ανάλυση της κοινωνίας. Λειτουργούσε ως μια ολοκληρωμένη θεωρία συνωμοσίας, ικανή να αποδίδει κάθε ανεπιθύμητη εξέλιξη στον ίδιο υποτιθέμενο εχθρό. Η άνοδος των Ναζί στην εξουσία το 1933 αποτέλεσε καθοριστική ιστορική τομή. Ο Χίτλερ διορίστηκε καγκελάριος στις 30 Ιανουαρίου 1933. Ακολούθησε η ταχύτατη κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών και η εγκαθίδρυση της ναζιστικής δικτατορίας. Ο αντισημιτισμός δεν ήταν πλέον απλώς μια ιδεολογία που διαδιδόταν από πολιτικά κόμματα, εφημερίδες και οργανώσεις. Μετατράπηκε σε επίσημη κρατική πολιτική. Από τους πρώτους μήνες του καθεστώτος ξεκίνησαν οργανωμένες διακρίσεις, αποκλεισμοί από επαγγέλματα, οικονομικές πιέσεις και δημόσιες εκστρατείες εναντίον των Εβραίων. Το 1935 ψηφίστηκαν οι Νόμοι της Νυρεμβέργης. Με αυτούς οι Εβραίοι στερήθηκαν βασικά δικαιώματα της γερμανικής ιθαγένειας, ενώ απαγορεύθηκαν οι γάμοι και ορισμένες προσωπικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και ανθρώπων που το καθεστώς κατέτασσε ως γερμανικού ή συγγενικού αίματος. Η ταξινόμηση των ανθρώπων γινόταν πλέον με βάση την καταγωγή των προγόνων τους. Το κράτος αποφάσιζε ποιος θεωρούνταν Εβραίος, ανεξάρτητα από το αν ο ίδιος ήταν θρησκευόμενος, άθεος ή είχε ασπαστεί τον Χριστιανισμό. Αυτή ήταν η πλήρης θεσμοποίηση του φυλετικού αντισημιτισμού. Η διαδικασία κλιμακώθηκε. Τον Νοέμβριο του 1938 πραγματοποιήθηκε η λεγόμενη «Νύχτα των Κρυστάλλων», ένα οργανωμένο κύμα αντιεβραϊκής βίας στη Γερμανία και στην προσαρτημένη Αυστρία. Συναγωγές πυρπολήθηκαν, καταστήματα και κατοικίες καταστράφηκαν, Εβραίοι δολοφονήθηκαν και περίπου 30.000 Εβραίοι άνδρες οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η βία είχε πλέον αποκτήσει ανοιχτά κρατικά οργανωμένο χαρακτήρα. Εδώ χρειάζεται να σταθούμε σε μια ιδιαίτερα σημαντική ιστορική παρατήρηση. Το Ολοκαύτωμα δεν ξεκίνησε με τους θαλάμους αερίων. Προηγήθηκε μια μακρά διαδικασία πολιτικής προπαγάνδας, κοινωνικού αποκλεισμού, αφαίρεσης δικαιωμάτων, οικονομικής εξόντωσης και σταδιακής απανθρωποποίησης. Οι Εβραίοι παρουσιάστηκαν πρώτα ως ξένο σώμα μέσα στην κοινωνία. Στη συνέχεια ως κίνδυνος για το έθνος. Έπειτα ως άνθρωποι που δεν δικαιούνταν τα ίδια δικαιώματα με τους υπόλοιπους πολίτες. Και τελικά ως πληθυσμός που έπρεπε να απομακρυνθεί από την κοινωνική και πολιτική ζωή. Η μετάβαση στη συστηματική γενοκτονία πραγματοποιήθηκε μέσα στις συνθήκες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ιδιαίτερα μετά τη γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση το 1941. Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι κάθε στάδιο της ναζιστικής πολιτικής είχε εξαρχής την ίδια μορφή ή ότι όλες οι αποφάσεις είχαν ληφθεί ήδη το 1933. Η ιστορική έρευνα έχει δείξει μια διαδικασία κλιμάκωσης και ριζοσπαστικοποίησης, στην οποία ο πόλεμος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο. Αυτό όμως δεν μειώνει την κεντρική σημασία της ναζιστικής αντισημιτικής ιδεολογίας. Χωρίς την αντίληψη ότι οι Εβραίοι αποτελούσαν έναν συλλογικό φυλετικό εχθρό, η πολιτική της εξόντωσής τους δεν μπορεί να γίνει ιστορικά κατανοητή. Στο τέλος της σημερινής μας διαδρομής μπορούμε να διατυπώσουμε ένα κρίσιμο συμπέρασμα. Ο αντισημιτισμός δεν εξελίχθηκε σε κρατική πολιτική επειδή οι Ναζί ανακάλυψαν κάποια καινούργια πραγματικότητα για τους Εβραίους. Αξιοποίησαν προκαταλήψεις, στερεότυπα και θεωρίες συνωμοσίας που είχαν διαμορφωθεί επί αιώνες. Τις συνδύασαν με τον φυλετισμό, τον ολοκληρωτισμό και τον ακραίο εθνικισμό. Και χρησιμοποίησαν τη δύναμη ενός σύγχρονου κράτους για να τις μετατρέψουν σε νόμους, διοικητικές πρακτικές και οργανωμένη βία. Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα για την αναγνώριση του αντισημιτισμού. Οι προκαταλήψεις δεν είναι πάντοτε αθώες απόψεις που περιορίζονται στη δημόσια συζήτηση. Όταν αποκτούν πολιτική νομιμοποίηση, όταν μετατρέπονται σε κρατική ιδεολογία και όταν συνδυάζονται με την κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών, μπορούν να οδηγήσουν σε καταστροφικές συνέπειες. Στην επόμενη παρέμβασή μας θα περάσουμε στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και στο Ολοκαύτωμα. Θα εξετάσουμε πώς η ναζιστική πολιτική πέρασε από τις διακρίσεις και τους διωγμούς στη συστηματική εξόντωση των ευρωπαϊκών εβραϊκών πληθυσμών, ποιος ήταν ο ρόλος των ναζιστικών κρατικών μηχανισμών και των συνεργατών τους και πώς περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίοι δολοφονήθηκαν. Γιατί η κατανόηση του Ολοκαυτώματος δεν αφορά μόνο τη γνώση ενός ιστορικού εγκλήματος. Αφορά και την αναγνώριση των μηχανισμών που μπορούν να μετατρέψουν την προκατάληψη σε οργανωμένη πολιτική εξόντωσης. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες για τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τον μεσοπολεμικό αντισημιτισμό, την άνοδο του ναζισμού και τη ναζιστική φυλετική ιδεολογία. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, ενότητες «The Nazi Rise to Power», «The Nuremberg Race Laws», «Kristallnacht» και «Antisemitism». Ian Kershaw, Hitler, 1889–1936: Hubris, W. W. Norton & Company. Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich, Penguin Books. Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, Volume I: The Years of Persecution, 1933–1939, HarperCollins. Peter Longerich, Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews, Oxford University Press. Jeffrey Herf, The Jewish Enemy: Nazi Propaganda During World War II and the Holocaust, Harvard University Press. George L. Mosse, Toward the Final Solution: A History of European Racism. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/E4787175-A341-4097-817F-ED344389F842%40icloud.com.
