Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Σήμερα περνάμε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Είναι η περίοδος κατά την οποία ο αντισημιτισμός αποκτά ολοένα περισσότερο οργανωμένη πολιτική μορφή. Θα εξετάσουμε την υπόθεση Ντρέιφους στη Γαλλία, τις διώξεις των Εβραίων στη Ρωσική Αυτοκρατορία και την εμφάνιση του σύγχρονου πολιτικού Σιωνισμού. Πρόκειται για εξελίξεις που συνδέονται με ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορούσαν οι Εβραίοι να αισθάνονται ασφαλείς στις ευρωπαϊκές κοινωνίες ακόμη και όταν είχαν αποκτήσει πολιτικά δικαιώματα; Από την υπόθεση Ντρέιφους στον πολιτικό Σιωνισμό: ο αντισημιτισμός στη νεότερη Ευρώπη Στην προηγούμενη παρέμβασή μας είδαμε πώς ο Διαφωτισμός και η χειραφέτηση των Εβραίων δημιούργησαν νέες προοπτικές ισότητας και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Είδαμε όμως και πώς η παλιά θρησκευτική προκατάληψη άρχισε να μετατρέπεται σε πολιτικό και φυλετικό αντισημιτισμό. Στα τέλη του 19ου αιώνα αυτή η μεταβολή γίνεται ιδιαίτερα ορατή. Η Γαλλία, η χώρα της Επανάστασης και της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, θα βρεθεί στο επίκεντρο μιας υπόθεσης που συγκλόνισε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Το 1894 ο Άλφρεντ Ντρέιφους, αξιωματικός του γαλλικού στρατού εβραϊκής καταγωγής, κατηγορήθηκε ότι παρέδιδε στρατιωτικά μυστικά στη Γερμανία. Η Γαλλία βρισκόταν ακόμη υπό τη βαριά σκιά της ήττας της από την Πρωσία το 1870-1871. Ο εθνικισμός, η καχυποψία απέναντι στη Γερμανία και η αναζήτηση εσωτερικών εχθρών δημιουργούσαν ένα ιδιαίτερα φορτισμένο περιβάλλον. Ο Ντρέιφους καταδικάστηκε για προδοσία, καθαιρέθηκε δημόσια και στάλθηκε στην εξορία, στη Νήσο του Διαβόλου, στη Γαλλική Γουιάνα. Η καταδίκη του βασίστηκε σε προβληματικά στοιχεία, ενώ στη συνέχεια αποκαλύφθηκαν σοβαρές παρατυπίες και προσπάθειες συγκάλυψης. Το ενδιαφέρον όμως δεν περιορίζεται στη δικαστική πλάνη. Η υπόθεση αποκάλυψε πόσο βαθιά μπορούσε να παραμένει η αντιεβραϊκή προκατάληψη ακόμη και σε μια κοινωνία που είχε αναγνωρίσει στους Εβραίους πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Για τους αντισημίτες, η εβραϊκή καταγωγή του Ντρέιφους αποτελούσε σχεδόν από μόνη της ένδειξη ενοχής. Ο Εβραίος παρουσιαζόταν ως άνθρωπος που δεν μπορούσε να είναι πραγματικά πιστός στη γαλλική πατρίδα. Η γαλλική κοινωνία διχάστηκε. Από τη μία πλευρά βρέθηκαν όσοι υπερασπίζονταν την καταδίκη του, συχνά επικαλούμενοι το κύρος του στρατού και εθνικιστικά επιχειρήματα. Από την άλλη, όσοι απαιτούσαν δικαιοσύνη, σεβασμό στα αποδεικτικά στοιχεία και αποκατάσταση ενός αθώου ανθρώπου. Το 1898 ο συγγραφέας Εμίλ Ζολά δημοσίευσε το περίφημο «Κατηγορώ», μια ανοιχτή επιστολή με την οποία κατήγγειλε τη συγκάλυψη και τις ευθύνες κρατικών και στρατιωτικών παραγόντων. Ο Ντρέιφους έλαβε χάρη το 1899, αλλά η πλήρης δικαστική αποκατάστασή του ήρθε μόλις το 1906. Η υπόθεση αποτελεί ιστορικό ορόσημο επειδή έδειξε ότι ο αντισημιτισμός μπορούσε να λειτουργεί μέσα στους ίδιους τους θεσμούς ενός σύγχρονου κράτους. Δεν χρειαζόταν πλέον να εμφανίζεται ως θρησκευτική κατηγορία. Μπορούσε να παρουσιάζεται ως υπεράσπιση του έθνους, του στρατού ή της κρατικής ασφάλειας. Την ίδια περίοδο, στην ανατολική Ευρώπη, η κατάσταση πολλών εβραϊκών κοινοτήτων ήταν ακόμη πιο δραματική. Στη Ρωσική Αυτοκρατορία ζούσαν εκατομμύρια Εβραίοι, πολλοί από τους οποίους αντιμετώπιζαν σοβαρούς περιορισμούς στον τόπο κατοικίας, στην εκπαίδευση και στην επαγγελματική τους δραστηριότητα. Ιδιαίτερα μετά τη δολοφονία του τσάρου Αλεξάνδρου Β΄ το 1881, ξέσπασε κύμα αντιεβραϊκής βίας. Τα λεγόμενα πογκρόμ ήταν επιθέσεις εναντίον εβραϊκών κοινοτήτων, με λεηλασίες, καταστροφές περιουσιών, τραυματισμούς και δολοφονίες. Οι κρατικές αρχές δεν είχαν πάντοτε την ίδια στάση. Σε διαφορετικές περιπτώσεις υπήρξαν αδράνεια, ανοχή ή ανεπαρκής προστασία. Δεν είναι ιστορικά ακριβές να θεωρούμε ότι κάθε πογκρόμ οργανώθηκε απευθείας από την κεντρική εξουσία. Ωστόσο, το γενικότερο περιβάλλον διακρίσεων και η διάδοση αντιεβραϊκών στερεοτύπων συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία συνθηκών ανασφάλειας. Για πολλούς Εβραίους η μετανάστευση έγινε πλέον ζήτημα επιβίωσης. Από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τις αρχές του 20ού, μεγάλοι αριθμοί Εβραίων εγκατέλειψαν την ανατολική Ευρώπη, κυρίως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και προς άλλους προορισμούς. Μέσα σε αυτό το ιστορικό περιβάλλον αναπτύσσεται και ο σύγχρονος πολιτικός Σιωνισμός. Εδώ χρειάζεται να κάνουμε μια βασική διάκριση. Η θρησκευτική και ιστορική σύνδεση των Εβραίων με τη γη του Ισραήλ και την Ιερουσαλήμ υπήρχε επί αιώνες. Ο σύγχρονος πολιτικός Σιωνισμός, όμως, εμφανίστηκε τον 19ο αιώνα, μέσα στην εποχή των εθνικών κινημάτων. Δεν αποτέλεσε αποκλειστικά αντίδραση στην υπόθεση Ντρέιφους. Είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται από προηγούμενους στοχαστές και κινήματα, ιδιαίτερα στην ανατολική Ευρώπη. Η βασική του ιδέα ήταν ότι οι Εβραίοι δεν αποτελούσαν μόνο θρησκευτική κοινότητα, αλλά και λαό με δικαίωμα εθνικής αυτοδιάθεσης. Κεντρική προσωπικότητα αυτής της εξέλιξης υπήρξε ο Τέοντορ Χερτσλ, Εβραίος δημοσιογράφος και συγγραφέας από την Αυστροουγγαρία. Το 1896 δημοσίευσε το έργο «Το Εβραϊκό Κράτος», στο οποίο υποστήριξε ότι η δημιουργία μιας εβραϊκής κρατικής οντότητας αποτελούσε πολιτική απάντηση στο πρόβλημα του αντισημιτισμού. Το 1897 οργανώθηκε στη Βασιλεία της Ελβετίας το Πρώτο Σιωνιστικό Συνέδριο. Η επιδίωξη ενός εθνικού κέντρου για τους Εβραίους στην Παλαιστίνη, τότε υπό οθωμανική κυριαρχία, απέκτησε πλέον οργανωμένη πολιτική έκφραση. Η Παλαιστίνη, βεβαίως, δεν ήταν ακατοίκητη περιοχή. Εκεί ζούσαν ήδη αραβικοί πληθυσμοί, μουσουλμάνοι και χριστιανοί, καθώς και εβραϊκές κοινότητες. Το γεγονός αυτό θα αποκτούσε καθοριστική σημασία στην εξέλιξη του εθνικού ζητήματος και της μεταγενέστερης σύγκρουσης. Ούτε όμως όλοι οι Εβραίοι αποδέχονταν τον Σιωνισμό. Υπήρχαν Εβραίοι που θεωρούσαν ότι το μέλλον τους βρισκόταν στην πλήρη ενσωμάτωση στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Άλλοι υποστήριζαν σοσιαλιστικά κινήματα, μορφές εβραϊκής πολιτισμικής αυτονομίας ή διαφορετικές θρησκευτικές αντιλήψεις για την επιστροφή στη γη του Ισραήλ. Η εβραϊκή κοινωνία δεν ήταν ποτέ πολιτικά ενιαία. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τον σκοπό της σειράς μας. Ο αντισημιτισμός αντιμετώπιζε συχνά τους Εβραίους ως μια ενιαία ομάδα με κοινά συμφέροντα και υποτιθέμενες κρυφές επιδιώξεις. Η πραγματική ιστορία δείχνει το αντίθετο: διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, πολιτικές ιδεολογίες, θρησκευτικές αντιλήψεις και προτάσεις για το μέλλον. Την ίδια εποχή ενισχύεται ακόμη περισσότερο και η συνωμοσιολογική διάσταση του αντισημιτισμού. Στις αρχές του 20ού αιώνα εμφανίζεται στη Ρωσική Αυτοκρατορία ένα από τα διασημότερα αντισημιτικά πλαστογραφήματα της ιστορίας: τα «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών». Το κείμενο παρουσιαζόταν ως δήθεν μυστικό σχέδιο των Εβραίων για την παγκόσμια κυριαρχία. Στην πραγματικότητα ήταν κατασκευασμένο και βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε προγενέστερα κείμενα που δεν αφορούσαν καν τους Εβραίους. Παρά την αποκάλυψη της πλαστογραφίας, τα «Πρωτόκολλα» εξαπλώθηκαν διεθνώς και χρησιμοποιήθηκαν από αντισημιτικά κινήματα, ανάμεσά τους και τους Ναζί. Εδώ βλέπουμε μια ακόμη μεταμόρφωση του παλιού στερεοτύπου. Ο μεσαιωνικός Εβραίος που υποτίθεται ότι δηλητηρίαζε τα πηγάδια μετατρέπεται στον σύγχρονο Εβραίο που υποτίθεται ότι ελέγχει μυστικά την οικονομία, την πολιτική και τον Τύπο. Αλλάζει η εποχή. Αλλάζουν τα μέσα. Ο μηχανισμός παραμένει ο ίδιος. Μια ολόκληρη ομάδα ανθρώπων παρουσιάζεται ως συλλογικός, αόρατος και πανίσχυρος εχθρός. Στο τέλος αυτής της ιστορικής διαδρομής μπορούμε να καταλήξουμε σε ένα σημαντικό συμπέρασμα. Η υπόθεση Ντρέιφους απέδειξε ότι η πολιτική χειραφέτηση δεν εξασφάλιζε αυτομάτως την εξάλειψη των προκαταλήψεων. Τα πογκρόμ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας έδειξαν ότι ο αντισημιτισμός μπορούσε να μετατραπεί σε μαζική βία. Ο πολιτικός Σιωνισμός υπήρξε μία από τις απαντήσεις που διαμορφώθηκαν μέσα σε αυτό το περιβάλλον, χωρίς να αποτελεί τη μοναδική εβραϊκή πολιτική επιλογή. Και τα «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών» απέδειξαν πόσο επικίνδυνη μπορούσε να γίνει η μετατροπή των παλιών προκαταλήψεων σε οργανωμένες θεωρίες συνωμοσίας. Ο αντισημιτισμός είχε πλέον αποκτήσει πολιτικές οργανώσεις, έντυπα, ιδεολογικά προγράμματα και διεθνή διάδοση. Στην επόμενη παρέμβασή μας θα περάσουμε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, στις κοινωνικές και πολιτικές αναταραχές που ακολούθησαν και στην άνοδο του ναζισμού. Θα εξετάσουμε πώς οι θεωρίες περί φυλετικής ανωτερότητας, εθνικής προδοσίας και εβραϊκής συνωμοσίας συνενώθηκαν σε μια ιδεολογία που επρόκειτο να οδηγήσει στο μεγαλύτερο έγκλημα της σύγχρονης εβραϊκής ιστορίας: το Ολοκαύτωμα. Πηγές Yad Vashem – FutureLearn, Antisemitism: From Its Origins to the Present, ενότητες για τον σύγχρονο πολιτικό αντισημιτισμό, την υπόθεση Ντρέιφους, την εμφάνιση του Σιωνισμού και τα «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών». United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, ενότητες για την ιστορία του αντισημιτισμού, την υπόθεση Ντρέιφους, τα πογκρόμ και τα «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών». Michael Burns, Dreyfus: A Family Affair, 1789–1945, HarperCollins. Robert S. Wistrich, Antisemitism: The Longest Hatred, Pantheon Books. Walter Laqueur, A History of Zionism, Schocken Books. Shlomo Avineri, The Making of Modern Zionism: The Intellectual Origins of the Jewish State, Basic Books. Norman Cohn, Warrant for Genocide: The Myth of the Jewish World-Conspiracy and the Protocols of the Elders of Zion, Harper & Row. Theodor Herzl, Der Judenstaat («Το Εβραϊκό Κράτος»), 1896, πρωτογενής ιστορική πηγή. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/8446FFC0-A7E7-4673-8A0E-C96D98797EE4%40icloud.com.
