Αναγνωρίζοντας τον αντισημιτισμό Σε μια εποχή όπου ο αντισημιτισμός εμφανίζεται ξανά με ένταση σε πολλές κοινωνίες, επιχειρούμε μια διαδρομή στις ιστορικές του ρίζες και στις διαφορετικές μορφές που πήρε μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα μέχρι τη σύγχρονη ιστορία και τις μέρες μας, στόχος είναι να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και, κυρίως, πώς μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε.
Στην προηγούμενη ενότητά μας εξετάσαμε πώς ο ναζισμός μετέτρεψε τον αντισημιτισμό σε επίσημη κρατική ιδεολογία. Σήμερα φτάνουμε στην τραγικότερη κατάληξη αυτής της ιστορικής διαδρομής: το Ολοκαύτωμα. Θα δούμε πώς οι διακρίσεις και οι διωγμοί εξελίχθηκαν σε συστηματική γενοκτονία, πώς οργανώθηκε ο μηχανισμός εξόντωσης και ποια ήταν η στάση των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Θα σταθούμε ιδιαίτερα και στην Ελλάδα, όπου ο αφανισμός των εβραϊκών κοινοτήτων άφησε ένα τεράστιο ιστορικό και ανθρώπινο κενό. Το Ολοκαύτωμα: από τον διωγμό στη συστηματική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης Την 1η Σεπτεμβρίου 1939, η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία, σηματοδοτώντας την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη. Η κατοχή της Πολωνίας έφερε εκατομμύρια Εβραίους υπό γερμανικό έλεγχο. Το ναζιστικό καθεστώς άρχισε να εφαρμόζει πολιτικές αναγκαστικής συγκέντρωσης, εκτοπισμού, καταναγκαστικής εργασίας και συστηματικής απομόνωσης. Σε πολλές πόλεις δημιουργήθηκαν γκέτο, περιοχές στις οποίες οι Εβραίοι υποχρεώνονταν να ζουν αποκομμένοι από τον υπόλοιπο πληθυσμό. Το γκέτο της Βαρσοβίας υπήρξε το μεγαλύτερο στην κατεχόμενη Ευρώπη. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στοιβάχτηκαν σε μια περιορισμένη περιοχή, αντιμετωπίζοντας πείνα, αρρώστιες και εξαιρετικά υψηλή θνησιμότητα. Τα γκέτο δεν ήταν απλώς χώροι διαχωρισμού. Αποτέλεσαν μέρος μιας διαδικασίας αποστέρησης δικαιωμάτων, περιουσίας, ελευθερίας και, τελικά, της ίδιας της ανθρώπινης υπόστασης των θυμάτων. Ωστόσο, η πολιτική της ναζιστικής Γερμανίας δεν είχε ακόμη αποκτήσει σε όλες τις περιοχές τη μορφή του μεταγενέστερου, συστηματικά οργανωμένου προγράμματος μαζικής δολοφονίας. Η καθοριστική κλιμάκωση πραγματοποιήθηκε το 1941. Στις 22 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς, η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση. Πίσω από τα γερμανικά στρατεύματα ακολουθούσαν ειδικές μονάδες των SS και της αστυνομίας, γνωστές ως Einsatzgruppen, οι οποίες, μαζί με άλλες γερμανικές και συνεργαζόμενες δυνάμεις, προχώρησαν σε μαζικές εκτελέσεις Εβραίων. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά συγκεντρώνονταν και δολοφονούνταν, συχνά κοντά σε πόλεις και χωριά όπου είχαν ζήσει επί γενιές. Ένα από τα πιο γνωστά εγκλήματα πραγματοποιήθηκε στο Μπάμπιν Γιαρ, κοντά στο Κίεβο. Στις 29 και 30 Σεπτεμβρίου 1941, γερμανικές μονάδες και συνεργάτες τους δολοφόνησαν 33.771 Εβραίους μέσα σε δύο ημέρες, σύμφωνα με τις ίδιες τις γερμανικές αναφορές. Το Μπάμπιν Γιαρ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού που οι ιστορικοί ονομάζουν «Ολοκαύτωμα με σφαίρες». Πριν ακόμη τα στρατόπεδα εξόντωσης γίνουν το κυρίαρχο σύμβολο του Ολοκαυτώματος, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι είχαν ήδη δολοφονηθεί με μαζικούς πυροβολισμούς. Κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1941 και μέσα στο 1942, η ναζιστική πολιτική εξελίχθηκε σε ένα πανευρωπαϊκό πρόγραμμα συστηματικής εξόντωσης των Εβραίων. Στις 20 Ιανουαρίου 1942 πραγματοποιήθηκε η Διάσκεψη της Βάνζεε, σε προάστιο του Βερολίνου. Εκπρόσωποι υπουργείων, υπηρεσιών ασφαλείας και κρατικών μηχανισμών συζήτησαν τον συντονισμό της λεγόμενης «Τελικής Λύσης του Εβραϊκού Ζητήματος». Χρειάζεται εδώ μια ιστορική διευκρίνιση. Η Διάσκεψη της Βάνζεε δεν αποτέλεσε τη στιγμή κατά την οποία αποφασίστηκε για πρώτη φορά η γενοκτονία. Οι μαζικές δολοφονίες είχαν ήδη αρχίσει. Η σημασία της βρίσκεται στον διοικητικό συντονισμό και στην οργάνωση της εφαρμογής της πολιτικής εξόντωσης σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Ο μηχανισμός περιλάμβανε υπουργεία, αστυνομικές υπηρεσίες, σιδηροδρομικές μεταφορές, στρατόπεδα, διοικητικούς υπαλλήλους και οικονομικούς φορείς. Η δολοφονία εκατομμυρίων ανθρώπων οργανώθηκε με τη συμμετοχή των μηχανισμών ενός σύγχρονου κράτους. Στην κατεχόμενη Πολωνία δημιουργήθηκαν ή λειτούργησαν κέντρα εξόντωσης όπως το Χέλμνο, το Μπέλζεκ, το Σομπιμπόρ, η Τρεμπλίνκα και το Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Στο Μαϊντάνεκ πραγματοποιήθηκαν επίσης μαζικές δολοφονίες, μεταξύ άλλων με τη χρήση θαλάμων αερίων. Οι Εβραίοι μεταφέρονταν από πολλές ευρωπαϊκές χώρες με σιδηροδρομικούς συρμούς, συχνά μέσα σε απάνθρωπες συνθήκες. Πολλοί δολοφονούνταν αμέσως μετά την άφιξή τους. Άλλοι υποβάλλονταν σε καταναγκαστική εργασία, πείνα, κακοποίηση και συνθήκες που οδηγούσαν στον θάνατο. Το Άουσβιτς-Μπίρκεναου εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο ναζιστικό κέντρο εξόντωσης. Εκεί δολοφονήθηκαν περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι, η μεγάλη πλειονότητα των οποίων ήταν Εβραίοι. Ωστόσο, το Ολοκαύτωμα δεν περιορίστηκε στους θαλάμους αερίων. Οι μαζικές εκτελέσεις, η σκόπιμη λιμοκτονία, οι ασθένειες, η εξαντλητική καταναγκαστική εργασία και οι πορείες θανάτου αποτέλεσαν επίσης μέσα της γενοκτονίας. Συνολικά, περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίοι δολοφονήθηκαν από τη ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της. Ανάμεσά τους βρίσκονταν περίπου ενάμισι εκατομμύριο παιδιά. Η ναζιστική Γερμανία καταδίωξε και δολοφόνησε επίσης εκατομμύρια άλλους ανθρώπους, ανάμεσά τους Ρομά και Σίντι, άτομα με αναπηρία, Σοβιετικούς αιχμαλώτους πολέμου και Πολωνούς αμάχους, ενώ δίωξε πολιτικούς αντιπάλους και άλλες ομάδες. Η αναγνώριση αυτών των εγκλημάτων δεν αναιρεί τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του Ολοκαυτώματος: τη συστηματική προσπάθεια εξόντωσης των Εβραίων ως λαού, ανεξάρτητα από την ηλικία, το φύλο, τη θρησκευτική πρακτική ή την προσωπική τους συμπεριφορά. Το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα Η Ελλάδα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτής της ιστορίας. Πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, εβραϊκές κοινότητες υπήρχαν σε πολλές ελληνικές πόλεις, με σημαντικότερη εκείνη της Θεσσαλονίκης. Η Θεσσαλονίκη, με τη μακραίωνη σεφαραδίτικη παρουσία της, υπήρξε για αιώνες ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα του εβραϊσμού. Η ναζιστική κατοχή οδήγησε στον σχεδόν ολοκληρωτικό αφανισμό της κοινότητάς της. Από τον Μάρτιο έως τον Αύγουστο του 1943, περισσότεροι από 45.000 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης εκτοπίστηκαν, κυρίως στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Ελάχιστοι επέστρεψαν. Οι διωγμοί επεκτάθηκαν και σε άλλες ελληνικές περιοχές. Οι εβραϊκές κοινότητες των Ιωαννίνων, της Κέρκυρας, της Ρόδου και πολλών ακόμη πόλεων υπέστησαν καταστροφικές απώλειες. Συνολικά, εκτιμάται ότι περίπου το 80% έως 85% του προπολεμικού εβραϊκού πληθυσμού της Ελλάδας δολοφονήθηκε στο Ολοκαύτωμα. Υπήρξαν όμως και περιπτώσεις διάσωσης. Στη Ζάκυνθο, ο μητροπολίτης Χρυσόστομος και ο δήμαρχος Λουκάς Καρρέρ συνέβαλαν στην προστασία της εβραϊκής κοινότητας του νησιού. Στην Αθήνα, ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός διαμαρτυρήθηκε δημόσια για τους διωγμούς, ενώ δίκτυα αντίστασης, πολίτες και άλλοι φορείς βοήθησαν Εβραίους να κρυφτούν ή να διαφύγουν. Η ιστορική εικόνα, επομένως, περιλαμβάνει διαφορετικές συμπεριφορές: διώξεις, συνεργασία με τους κατακτητές, αδιαφορία, αλλά και αντίσταση, αλληλεγγύη και διάσωση. Δεν μπορούμε να τις εξισώσουμε ούτε να αποδώσουμε συλλογικά την ίδια στάση σε ολόκληρους πληθυσμούς. Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε τη σημασία των ατομικών και συλλογικών επιλογών. Η σημασία της ιστορικής μνήμης Το Ολοκαύτωμα δεν υπήρξε ένα ανεξήγητο ξέσπασμα βίας. Προηγήθηκαν αιώνες αντιεβραϊκών στερεοτύπων, θρησκευτικών προκαταλήψεων, κοινωνικών αποκλεισμών και θεωριών συνωμοσίας. Ο ναζισμός αξιοποίησε αυτή την ιστορική κληρονομιά, τη συνδύασε με τη φυλετική ιδεολογία και χρησιμοποίησε την κρατική εξουσία για να οργανώσει τη γενοκτονία. Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ολοκαύτωμα ήταν αναπόφευκτη κατάληξη της ευρωπαϊκής ιστορίας. Οι αποφάσεις των ναζιστικών ηγεσιών, οι συνθήκες του πολέμου, η δράση των συνεργατών τους και οι επιλογές συγκεκριμένων ανθρώπων υπήρξαν καθοριστικές. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης. Η ιστορική γνώση δεν πρέπει να μας οδηγεί στη μοιρολατρία, αλλά στην κατανόηση των μηχανισμών που καθιστούν δυνατά τέτοια εγκλήματα. Η απανθρωποποίηση μιας ομάδας, η απόδοση συλλογικής ενοχής, η κατασκευή ενός εσωτερικού εχθρού και η μετατροπή της προκατάληψης σε κρατική πολιτική αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια. Δεν σημαίνει ότι κάθε εκδήλωση αντισημιτισμού οδηγεί αναγκαστικά σε γενοκτονία. Σημαίνει όμως ότι οι ιδέες και οι πολιτικές που αφαιρούν από ανθρώπους την ατομικότητα, τα δικαιώματα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ασήμαντες. Μετά το 1945, η αποκάλυψη της έκτασης των ναζιστικών εγκλημάτων συγκλόνισε τον κόσμο. Οι Δίκες της Νυρεμβέργης, η ανάπτυξη του διεθνούς δικαίου για τη γενοκτονία και η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτέλεσαν σημαντικές προσπάθειες της διεθνούς κοινότητας να αντιμετωπίσει την κληρονομιά του πολέμου. Ο αντισημιτισμός όμως δεν εξαφανίστηκε με την ήττα του ναζισμού. Επέζησε, μεταμορφώθηκε και επανεμφανίστηκε σε διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα. Στην επόμενη ενότητά μας θα εξετάσουμε ακριβώς αυτή τη μεταπολεμική περίοδο. Θα δούμε τον αντισημιτισμό μετά το Ολοκαύτωμα, τις διώξεις και τις διακρίσεις που συνεχίστηκαν σε ορισμένες χώρες, την εμφάνιση της άρνησης και της διαστρέβλωσης του Ολοκαυτώματος και τις νέες μορφές που πήραν παλαιότερα αντιεβραϊκά στερεότυπα. Γιατί η ιστορική μνήμη δεν εξαντλείται στη γνώση όσων συνέβησαν. Η πραγματική της αξία βρίσκεται και στην ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε πότε παλιές προκαταλήψεις επιστρέφουν με καινούργια μορφή. Πηγές Yad Vashem – The Holocaust: Historical Overview, ιστορικό υλικό για τα γκέτο, τις μαζικές εκτελέσεις, τα κέντρα εξόντωσης και τις εβραϊκές κοινότητες της Ευρώπης. United States Holocaust Memorial Museum – Holocaust Encyclopedia, ενότητες «The Holocaust», «Einsatzgruppen», «Wannsee Conference», «Killing Centers» και «Greece». Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, Volume II: The Years of Extermination, 1939–1945, HarperCollins. Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews, Yale University Press. Christopher R. Browning, The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939–March 1942, University of Nebraska Press. Mark Mazower, Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941–44, Yale University Press. Devin E. Naar, Jewish Salonica: Between the Ottoman Empire and Modern Greece, Stanford University Press. Yad Vashem – The Righteous Among the Nations, τεκμηρίωση για τις διασώσεις Εβραίων στην Ελλάδα. Κώστας στάλθηκε από το iPhone μου -- Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας μπορείτε να το στείλετε την διεύθυνση: [email protected] Για το αρχείο της λίστας μπορείτε να επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.mail-archive.com/[email protected]/maillist.html --- Λάβατε αυτό το μήνυμα επειδή έχετε εγγραφεί στην ομάδα orasi των Ομάδων Google. Για να απεγγραφείτε απ' αυτή την ομάδα και να σταματήσετε να λαμβάνετε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου απ' αυτή, στείλτε ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected]. Για να δείτε αυτή τη συζήτηση, επισκεφτείτε το https://groups.google.com/d/msgid/orasi/C31DF97C-E340-4C7E-9FF0-2518CA1F808D%40icloud.com.
